विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

राजस्थानातील राजपूत घराण्यांच्या दबावाखाली कृती – मुधोजीराजे भोसले यांचा गंभीर आरोप; शिक्षण राज्यमंत्री पंकज भोयर यांच्या हस्तक्षेपावरही एनसीईआरटीने उपस्थित केले प्रश्न; आता वृषालीराजे भोसले यांच्या उपस्थितीत साताऱ्यात आंदोलनाचा जंगी बुलंद आवाज

सातारा / मुंबई :  मराठा साम्राज्याच्या गौरवशाली इतिहासाला पाठ्यपुस्तकातून मिळणाऱ्या जागेबाबतचा वाद आता पुन्हा एकदा तीव्र झाला आहे. एनसीईआरटीने (NCERT) इयत्ता आठवीच्या इंग्रजी भाषेतील इतिहासाच्या पुस्तकातून मराठा साम्राज्याचा विस्तार दर्शविणारा नकाशा हटविल्याने राज्यभरात संतापाची लाट उसळली आहे. यापूर्वी हिंदी आवृत्तीतून हा नकाशा हटविण्यात आला होता. राज्याचे शिक्षण राज्यमंत्री पंकज भोयर (Pankaj Bhoyar) यांनी या प्रकरणी एनसीईआरटीशी पत्रव्यवहार करून पाठपुरावा करण्याचे आश्वासन विधिमंडळात दिले होते. मात्र, त्यानंतरही एनसीईआरटीने कोणतीही दखल न घेता इंग्रजी पुस्तकातूनही हा नकाशा हटविल्याचे समोर आले आहे. या निर्णयामुळे महाराष्ट्रातील शिवप्रेमी, इतिहास अभ्यासक आणि राजकीय नेत्यांनी संताप व्यक्त केला असून आता साताऱ्यात मोठा निषेध मोर्चा काढण्यात येत आहे.

नकाशा नेमका काय होता आणि वाद कशावरून?

एनसीईआरटीच्या इयत्ता आठवीच्या पुस्तकात ‘कटक ते अटक’ असा मराठा साम्राज्याचा विस्तार दर्शविणारा नकाशा प्रकाशित करण्यात आला होता. हा नकाशा इ.स. १७५९ चा असून त्यात मराठ्यांचे साम्राज्य उत्तरेत राजस्थानपर्यंत आणि ईशान्येस पश्चिम बंगालपर्यंत दर्शविण्यात आले होते. मात्र, या नकाशावर राजस्थानमधील काही राजपूत घराण्यांनी आक्षेप घेतला. त्यांचा दावा होता की या नकाशात राजस्थानचे काही भाग मराठा साम्राज्याचा भाग दाखविण्यात आले आहेत. प्रत्यक्षात त्या भागात राजपूत राजांचे अस्तित्व होते. हा नकाशा ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीचा असल्याचा आरोप राजपूत संघटनांनी केला. याच पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकार आणि एनसीईआरटीवर दबाव आणून हा नकाशा पुस्तकातून हटविण्यात आला.

शिक्षण मंत्र्यांच्या आदेशाला एनसीईआरटीकडून ‘वाटाण्याच्या अक्षता’

शिक्षण राज्यमंत्री पंकज भोयर यांनी हे प्रकरण राज्य विधिमंडळात उपस्थित केले होते. यावेळी त्यांनी एनसीईआरटीकडे पत्र लिहून नकाशा पुन्हा पुस्तकात समाविष्ट करण्याची मागणी केल्याचे सांगितले होते. त्याप्रमाणे त्यांनी पाठपुरावा केला असल्याचीही माहिती होती. मात्र, एनसीईआरटीने राज्य सरकारच्या भूमिकेकडे गांभीर्याने पाहिल्यासारखे दिसत नाही. उलट इंग्रजी आवृत्तीतून नकाशा हटवून सरकारच्या मागणीकडे दुर्लक्ष केल्याने राज्याच्या शिक्षण मंत्र्यांची अक्षरशः वाटाण्याच्या अक्षता लागल्याचे चित्र आहे. यामुळे राज्य सरकार एनसीईआरटीच्या पुढे लाचार दिसत असल्याची टीका होत आहे. विरोधकांनी शिक्षण मंत्र्यांची पंछाही फेडली आणि सांगितले की, ‘मंत्र्यांच्या हाती कायद्याची काडीही नाही का?’

साताऱ्यात शिवप्रेमींचा मोर्चा – वृषालीराजे भोसले सहभागी

या निर्णयाच्या निषेधार्थ साताऱ्यात आज मोठा मोर्चा काढण्यात आला आहे. सकाळी दहा वाजता साताऱ्यातील शिवतीर्थ येथून या मोर्चाला सुरुवात झाली. मोर्चात सहभागी होणारे कार्यकर्ते हातात ‘मराठा साम्राज्याचा नकाशा परत करा’, ‘इतिहासाची छेडछाड थांबवा’, अशा घोषणा देत आहेत. या मोर्चाचे महत्त्व अधिक वाढले आहे कारण यात छत्रपती घराण्यातील वृषालीराजे भोसले या सहभागी आहेत. त्यांच्या उपस्थितीमुळे आंदोलनाला एक औपचारिकता आणि राजघराण्याची मान्यता मिळाल्याचे मानले जात आहे. वृषालीराजे या मराठा साम्राज्याच्या वैभवाशी जोडलेल्या जिवंत प्रतीक म्हणून पाहिल्या जातात. त्यांच्या सहभागाने आंदोलनाची धार अधिक तीव्र झाली असून संपूर्ण राज्याचे लक्ष साताड्याकडे लागले आहे.

राजघराण्यांमध्ये पडलेल्या दुहेरीचा परिणाम

या वादात एक महत्त्वाचा मुद्दा असा आहे की, नागपूरच्या भोसले राजघराण्याचे वर्तमान वंशज मुधोजीराजे भोसले यांनी सुरुवातीपासूनच आक्रमक भूमिका घेतली आहे. त्यांनी एनसीईआरटीच्या या निर्णयाला ‘दुर्दैवी’ संबोधले असून राजस्थानमधील राजपूत घराण्यांच्या दबावाखाली ही कृती केल्याचा आरोपही केला आहे. मुधोजीराजे म्हणाले, “हे केवळ नकाशाचे प्रकरण नसून तर इतिहासाच्या खोटेपणाची सुरुवात आहे. मराठ्यांचा महान वारसा नाकारण्याचा हा डाव आहे.” त्यांनी एनसीईआरटीला नकाशा पुस्तकात पुन्हा समाविष्ट करण्याची सूचना केली आहे. तर दुसरीकडे साताऱ्याच्या घराण्यातील सहभाग असल्याने या प्रकरणाचे स्वरूप राजकीय आणि सामाजिक झाले आहे.

पाठ्यपुस्तकातून एखादा महत्त्वाचा नकाशा हटवणे याचा अर्थ – इतिहास बदलण्याचा प्रयत्न?

शालेय पाठ्यपुस्तकांचे पुनरावलोकन करणाऱ्या इतिहास तज्ज्ञांच्या मते, पाठ्यपुस्तकातून नकाशा हटवणे याचा अर्थ विद्यार्थ्यांना अपुरी माहिती देणे आहे. १७५९ चा हा नकाशा मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराची झलक दाखवतो. हा नकाशा हटविल्याने विद्यार्थ्यांना सम्राट छत्रपती शिवाजी महाराज, श्रीमंत माधवराव पेशवे, महादजी शिंदे, यशवंतराव होळकर यांच्या योगदानाची योग्य माहिती मिळणार नाही. एकीकडे राजपूत घराण्यांचा आक्षेप पण दुसरीकडे मराठ्यांचा ऐतिहासिक विस्तार होता का होता हे शोधण्याचे काम तज्ज्ञांकडून व्हायला हवे होते. पण हे न झाल्याने वादाचे मूळ आणखी खोल गेले आहे.

एनएसयूआयचीही आक्षेपाची नोंद

एनएसयूआयचे मध्य प्रदेश राज्य सचिव विक्रांत सिंह परिहार यांनी या प्रकरणी नकारात्मक भूमिका घेतली आहे. त्यांनी म्हटले आहे की, “एनसीईआरटीसारख्या राष्ट्रीय संस्थेने विश्वसनीय स्रोत आणि तज्ज्ञ समितीची मंजुरी न घेता इयत्ता आठवीच्या पाठ्यपुस्तकात ऐतिहासिक नकाशा प्रकाशित करणे ही एक अत्यंत गंभीर बाब आहे. ही केवळ नकाशातील चूक नसून, लाखो विद्यार्थ्यांच्या ऐतिहासिक ज्ञानात ढवळाढवळ करण्याचा प्रयत्न आहे.” त्यांनी पुढे मागणी केली की, “इतिहास हा तथ्य आणि पुराव्यांवर आधारित असतो, सोयीवर किंवा कोणाच्या विचारसरणीवर नाही. एनसीईआरटीने सर्व ऐतिहासिक नकाशांचे स्वतंत्रपणे पुनरावलोकन केले जावे आणि चुकीची माहिती तात्काळ दुरुस्त केली जावी, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना अस्सल इतिहास शिकता येईल.”

राजकीय आणि सामाजिक परिणाम; पक्षातील बोचरीही

या प्रकरणाचे राजकीय परिणामदेखील गंभीर दिसत आहेत. महाराष्ट्रात आगामी काळात स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका असून मराठा समाज हा निर्णायक वोटबँक मानला जातो. भाजपने या प्रकरणी तात्काळ भूमिका मांडली नसल्याची टीका होत आहे. तर राज्यातील शिवसेनेचे दोन्ही गट (उद्धव ठाकरे आणि एकनाथ शिंदे) या मुद्द्यावर मराठा समाजाची बाजू घेताना दिसत आहेत. विरोधी पक्षनेत्यांनी राज्य सरकार आणि केंद्र सरकार दोघांनाच धारेवर धरले आहे. शिक्षण राज्यमंत्री पंकज भोयर यांनी आता त्वरित केंद्रीय शिक्षण मंत्र्यांची भेट घेऊन हा मुद्दा मांडण्याचे संकेत दिले आहेत. मात्र, प्रत्यक्ष कृती न झाल्याने लोकांचा रोष कायम आहे.

आंदोलनाची व्याप्ती वाढण्याची शक्यता

साताऱ्यातील हा मोर्चा संपूर्ण राज्याला एकत्र येण्याचा संदेश देणारा ठरणार आहे. पुढील काही दिवसात पुणे, नागपूर, औरंगाबाद आणि सातारा या चारही प्रमुख ठिकाणी मोठे आंदोलन होण्याची शक्यता आहे. या सर्व घडामोडींमुळे एनसीईआरटीला पुनर्विचार करावा लागेल की केंद्र सरकारला ही बाब गंभीरतेने घ्यावी लागेल, अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

हिंदी पुस्तकातून सुरुवात झालेला हा वाद, इंग्रजी पुस्तकातूनही नकाशा हटवण्यापर्यंत पोहोचला आहे. यामुळे राज्यात शिवप्रेमींचा रोष चिघळला आहे. एकीकडे शिक्षण मंत्र्यांच्या हस्तक्षेपाला एनसीईआरटीकडून प्रतिसाद न मिळाल्याने राज्य सरकार असहाय दिसत आहे, तर दुसरीकडे साताऱ्याच्या मोर्चातून राजघराण्याच्या सहभागाने या प्रकरणाला नवी उंची मिळाली आहे. महाराष्ट्र आणि उत्तर भारतातील राजपूत घराण्यांमध्ये ऐतिहासिक नकाशावरून जो वाद सुरू झाला आहे, तो आता केंद्र सरकारपर्यंत पोहोचला आहे. पुढील काही दिवस निर्णायक ठरणारे आहेत कारण या नकाशा हटवण्याच्या निर्णयामागील यांत्रिकी आणि राजकीय हेतू याचाही समाजात जोरदार पडताळणी होत आहे. जोपर्यंत मूळ नकाशा पुस्तकात परत येत नाही, तोपर्यंत हा आंदोलनाचा सूर कायम राहणार हे स्पष्टच आहे.