विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

  

जिल्ह्यातील पाच मोठे प्रकल्प कोरडे; १५ गावांना टँकरने पाणी, ४८ गावांतील विहिरी प्रशासनाकडून अधिग्रहित; मे-जूनमध्ये परिस्थिती आणखी बिकट होण्याची शक्यता

बुलढाणा : राज्यात उन्हाचा कडाका वाढत असतानाच विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्याने पाणीटंचाईचे रौद्ररूप धारण करण्यास सुरुवात केली आहे. अवघ्या एप्रिल महिन्यातच जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि शहरी भागात पाणीपुरवठ्याची परिस्थिती इतकी चिंताजनक बनली आहे की, नागरिकांना हंडाभर पाण्यासाठी मोठी कसरत करावी लागत आहे. पाच मोठ्या प्रकल्पांमधील जलसाठा केवळ ३० टक्क्यांवर खाली आला आहे, तर अनेक भागात दर १०-१५ दिवसांनी पाणी येत असल्याने तहानलेल्या नागरिकांची हालत बिकट झाली आहे. हातात हंडे, ड्रम आणि प्लास्टिकच्या कॅन घेऊन टँकरवर झुंबड उडवितानाचे विदारक दृश्य यंत्रणांसाठी मोठे आव्हान उभे करत आहे.

हंडा, ड्रम, कॅन घेऊन टँकरवर झुंड

बुलढाण्यातील ग्रामीण भागातील नागरिकांची पाण्यासाठीची व्याकुळता पाहून काळीज पिळवटून जाते. पाणीपुरवठा टँकर येताच महिला, पुरुष, वृद्ध आणि लहान मुले अशी सगळी मंडळी रिकामी भांडी घेऊन टँकरभोवती जमतात. टँकरवर एक नंबर लागावा म्हणून धक्काबुक्की, ओरडाओरडी आणि वाद सुरू होतात. टँकरवर पाणी भरताना दोन थेंब सांडले तर ते पिण्यासाठी हात जोडून विनवणी करणाऱ्या महिलांची दशा पाहून डोळे पाणावतात. अनेक गावांनी आता पाण्याच्या प्रत्येक थेंबासाठी रोजची कुस्ती सुरूच आहे.

एका स्थानिक महिलेने सांगितले की, “अंगणात दोन लहान मुलं आहेत. पाण्यासाठी स्वत:ला रिकामी करून सकाळी सहा वाजता रांगेत उभे राहायचे असते. दोन ड्रम पाण्यासाठी दोन तास वर्दळ करावी लागते. टँकर आला नाही तर आणखी तीन चार दिवस उपाशी पाण्यासाठी रडावे लागेल.” या प्रकारामुळे अनेक महिलांनी कामासाठी बाहेर पडण्याचे स्वप्न सोडून दिले आहे.

प्रकल्पातील पाणीसाठा ३० टक्क्यांवर, बाष्पीभवनाची भर

बुलढाणा जिल्ह्यात एकूण पाच मोठे जलप्रकल्प आहेत. या सर्व प्रकल्पांमधील पाणीसाठा सध्या अवघ्या ३० टक्के उरला आहे. मागील दोन वर्षांत पावसाने कमी दडी मारल्याने विहिरी, नद्या, तलाव कोरडे झाले आहेत. तापमानाने ४२ ते ४३ अंश सेल्सिअसचा पारा गाठल्याने बाष्पीभवनाचे प्रमाणही वाढले आहे. उन्हाळा संपण्यास अद्याप अडीच महिन्याचा काळ असतानाच ही अवस्था झाली आहे. मे आणि जून महिन्यात परिस्थिती अधिक विदारक होण्याची शक्यता आहे.

टँकरपुरवठा क्षणभराचा दिलासा

प्रशासनाने सध्या १५ गावांमध्ये टँकरच्या माध्यमातून पाणीपुरवठा करण्यास सुरुवात केली आहे. यात मेहकर, सिंदखेड राजा, जळगाव जामोद, खामगाव आदी तालुक्यांचा समावेश आहे. मात्र, टँकरपुरवठ्याची वेळ अनियमित असल्याने नागरिकांची चांगलीची गैरसोय होत आहे. कधी दुपारी तर कधी मध्यरात्री टँकर येतो तेव्हा घरातील महिलांना उठून पाणी भरावे लागते. यामुळे महिलांच्या आरोग्यावरही परिणाम होत असल्याचे आरोग्य तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.

याशिवाय ४८ गावांतून प्रशासनाने विहिरी अधिग्रहित केल्या आहेत. या विहिरीतून स्थानिक ग्रामपंचायत किंवा पंपिंग यंत्रणा बसवून नागरिकांना पाणीपुरवठा करण्यात येत आहे. पण या विहिरींमधील पाणी हळूहळू आटत असल्याने त्या विहिरीही लवकरच कोरड्या पडण्याचा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.

मेहकर तालुक्यात सर्वाधिक झळा

बुलढाणा जिल्ह्यात मेहकर तालुक्याला पाणीटंचाईचा सर्वाधिक फटका बसला आहे. या तालुक्यातील अनेक गावांमध्ये जनजीवन अक्षरशः ठप्प झाले आहे. शेती कोरडी पडल्याने शेतकरी चिंतेत आहेत. गुरांना पाण्याची मिळेनासी झाल्याने दुग्धव्यवसायावरही संकट आले आहे. जिल्हाधिकारी प्रवीण देवरे यांनी मेहकरच्या स्थितीची गंभीर दखल घेतली असून, येथील टँकरची संख्या वाढविण्याचे निर्देश दिले आहेत.

तालुक्यातील एका ग्रामस्थाने नाव न सांगण्याच्या अटीवर सांगितले, “आमच्या गावातील विहिरी आणि बोअरवेल कोरडे पडलेत. टँकर आलाच तर अर्धा ते पाऊण तास वाट पाहावी लागते. दोन किलोमीटर अंतरावरून कॅन डोक्यावर पाणी आणायची वेळ आमच्यावर आली आहे. श्रीमंत मंडळी पिण्याचे पाणी विकत घेतात, पण गरीबांची काय अवस्था झाली आहे हे पाहून डोळ्यात अश्रू येतात.”

प्रशासनाची तयारी, पण अजून भरीव उपाय हवेत

जिल्हाधिकारी प्रवीण देवरे यांनी स्पष्ट केले की, “ज्या गावांमधून मागणी येईल तिथे तातडीने टँकर किंवा विहीर अधिग्रहणाचे प्रस्ताव मंजूर केले जात आहेत. मे-जूनमधील टंचाईचा सामना करण्यासाठी आढावा बैठका सुरू असून प्रशासन सज्ज आहे. पाणीटंचाई निवारणाचे सर्व अधिकार तहसीलदारांना देण्यात आले आहेत, जेणेकरून स्थानिक पातळीवर निर्णय वेगाने घेता येईल.” असे असले तरी, आत्तापर्यंतच्या उपाययोजना पुरेशा ठरताना दिसत नाहीत. अनेक गावातून खाजगी टँकर भाडेतत्त्वावर सुरू करण्याची मागणी होत आहे, मात्र त्यासाठी निधी मंजुरीची प्रक्रिया लांबलचक असल्याने उशीर होत असल्याचेही सांगितले जाते.

पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर पाच विमानतळ तयार करण्याच्या चर्चा बुलढाण्यात होत आहेत, मात्र हजारो लोकांना तहान लागलेली असताना प्रशासनाने हे धोरणात्मक बदल लवकरात लवकर करावेत अशी नागरिकांची अपेक्षा आहे. शेवटी, जस्टिन नावाच्या शेतकऱ्याने उपोषण सुरू करताना म्हटल्याप्रमाणे – “विकास झाला तर सगळे सारखेच पाहिजे. पण पाण्याशिवाय विकास कसला?”

उपायांची दिशा – दीर्घकालीन धोरण हवे

प्रशासनाने तात्काळ मदत म्हणून टँकरपुरवठ्यासह कूपनलिका पुनर्भरण, पावसाचे पाणी साठवण्याचे प्रकल्प, तलाव खोलीकरण अशा योजनांना गती देणे गरजेचे आहे. जिल्ह्याचे भूजल पातळी खालावत चालल्याने आता वर्षभर जलस्रोतांचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. पाणी बचत अभियान राबवून शेतकऱ्यांना ठिबक सिंचनास प्रोत्साहन देणे, विहीर पुनर्भरणासाठी स्वयंसेवी संस्थांसोबत हातमिळवणी करणे, या साऱ्या गोष्टी गरजेच्या आहेत. तसे झाले नाही तर पुढील काही वर्षांत बुलढाण्याला दुष्काळी जिल्हा म्हणून घोषित करण्याची वेळ येईल.

आशेचा किरण

जळगाव जामोद येथील एका गावाने मात्र धीर सोडला नाही. येथील शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन शेतीत फक्त पाणी कमी लागणारी पिके घेण्याचा निर्धार केला आहे, तसेच मोठ्या प्रमाणात शेड नेटिंग अंतर्गत शेतीकडे वळले आहेत. गावकऱ्यांनी सांगितले, “आता पावसावर अवलंबून न राहता गावातल्याच तलावांतून पाणी उपसण्यासाठी सौरऊर्जा प्रकल्प उभारला आहे. हळूहळू बदल घडवून आणला तर पाणीटंचाईवर मात करता येईल.”

नागरिकांनी पाणीबचतीसाठी जनजागृती करणे, प्रशासनाने तात्काळ निवारण उपाय योजणे आणि केंद्र/राज्य सरकारने दीर्घकालीन निधी मंजूर करणे आवश्यक आहे. तोपर्यंत बुलढाण्यातील शेकडो संकटग्रस्त कुटुंबांची पाण्यासाठीची ही वणवण आदल्या दिवसाप्रमाणे सुरूच राहील. एप्रिलमध्ये ही अवस्था असेल तर मे-जूनमध्ये काय होईल याची शितगंमत प्रशासनाला घेण्याची गरज आहे. अन्यथा मोठ्या प्रमाणात स्थलांतराचा प्रश्न उद्भवू शकतो आणि बुलढाणा भाग नापिकीकडे वाटचाल करील, असा इशारा तज्ज्ञांकडून वारंवार देण्यात येतो.