विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

पाच दिवसांत दोन तरुणांची आत्महत्या; गरीबी, बेरोजगारी आणि अविवाहितपणाचे मोठे आव्हान; ग्रामीण भागातील ‘नैराश्याची’ कहाणी

बुलढाणा: बुलढाणा जिल्ह्यात पाच दिवसांच्या कालावधीत लग्न जुळत नसल्याच्या नैराश्यातून दोन तरुणांनी गळफास घेऊन आत्महत्या केल्याच्या घटनांनी परिसर हळहळलो आहे. गरीबी, बेरोजगारी, भूमिहीनता आणि लग्नासाठी होणारी हमखास नकार – अशा विविध सामाजिक व आर्थिक कारणांमुळे या दोन तरुणांनी जीवन संपवण्याचा टोकाचा निर्णय घेतला. या घटनांनी पुन्हा एकदा ग्रामीण भागातील तरुणांसमोरील मानसिक दडपणाचा प्रश्न ऐरणीवर आणला आहे. संग्रामपूर तालुक्यातील सोनाळा आणि चिखली तालुक्यातील मंगरूळ येथे हे दोन्ही प्रकार घडले आहेत.

पहिली घटना: लग्नासाठी मुलगी न मिळाल्याने तरुणाने संपवले आयुष्य

बुलढाणा जिल्ह्याच्या संग्रामपूर तालुक्यातील सोनाळा येथे हरिष वानखडे (वय २८) या तरुणाने आपल्या राहत्या घरात गळफास घेऊन जीवनयात्रा संपवली. हरिष भूमिहीन होता आणि अत्यंत गरीब कुटुंबातील होता. त्याचे वडील गेल्या दोन-तीन वर्षांपासून त्याच्या लग्नासाठी मुलगी पाहत होते. मात्र, अत्यल्प उत्पन्न, स्वतःची जमीन नसणे आणि घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची असल्याने कोणीही त्याला मुलगी देण्यास तयार नव्हते. याच नैराश्यातून हरिषने टोकाचे पाऊल उचलले. घरातील सर्व सदस्य आपापल्या कामावर गेल्यानंतर त्याने ही कृत्य केल्याचे समोर आले आहे. पोलिसांनी आकस्मिक मृत्यूची नोंद केली असून पुढील तपास सुरू आहे. ग्रामस्थांनी हरिषच्या मृत्यूबद्दल दुःख व्यक्त करतानाच ‘गरीबाची मुलगी’ मिळणे देखील कठीण झाल्याचे बोलून दाखवले आहे.

दुसरी घटना: मित्राचे लग्न, स्वतःला नोकरी नाही, नशेत गेले जीवन 

दुसरी घटना चिखली तालुक्यातील मंगरूळ येथे घडली. येथील सत्यपाल भिसे (वय २५) या तरुणाने झाडाला गळफास घेऊन आपली जीवनयात्रा संपवली. सत्यपाल हा शिक्षणाने बारावी उत्तीर्ण होता, परंतु त्याला कोणतीही नोकरी मिळत नव्हती. त्याच्या सोबतच्या मित्राचे लग्न झाले होते, तर स्वतःचे लग्न जुळत नव्हते. आर्थिक परिस्थिती बेताची असल्याने आणि स्थिर उत्पन्नाचा स्त्रोत नसल्याने सत्यपालला लग्नासाठी कोणी मुलगी द्यायला तयार नव्हते. नोकरी न मिळणे, लग्न न जुळणे आणि नैराश्यातून त्याला दारूचे व्यसनही लागले होते. हळूहळू तो मानसिक तणावाखाली गेला. अखेर त्याने आपले आयुष्य संपवण्याचा निर्णय घेतला. अंढेरा पोलीस स्टेशन अंतर्गत येणाऱ्या या प्रकरणीही आकस्मिक मृत्यूची नोंद करण्यात आली आहे.

ग्रामीण भागातील तरुणांसमोरील आव्हाने 

या दोन घटना वेगवेगळ्या तालुक्यातील असल्या तरी त्यामागील कारणे एकसारखीच आहेत – गरीबी, बेरोजगारी, जमिनीचा अभाव आणि लग्न न जुळणे. ग्रामीण भागात अजूनही शेती हा प्राथमिक व्यवसाय आहे. ज्यांच्याकडे जमीन नाही किंवा ज्यांची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची आहे, अशा तरुणांना लग्नासाठी मुलगी मिळणे कठीण होताना दिसते. शहरांप्रमाणे ग्रामीण भागात मानसिक समुपदेशनाची सोय नसल्याने अनेक तरुण मौनपूर्वक दडपणाखाली जगतात. या दडपणाचा परिणाम त्यांच्या नशेच्या व्यसनात, मग ते दारू असो किंवा अन्य प्रकार, होतो. अशा परिस्थितीत त्यांना वेळीच मार्गदर्शन मिळाले नाही, तर अखेरचे पाऊल हीच आत्महत्या ठरते.

पाच दिवसांत दोन घटना, परिसरात चिंतेचे वातावरण 

एकाच जिल्ह्यात पाच दिवसांच्या कालावधीत लग्न न जुळल्याच्या नैराश्यातून दोन तरुणांनी आत्महत्या केल्याने बुलढाणा जिल्ह्यात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. स्थानिक नागरिकांनी या घटनांबद्दल खोल दुःख व्यक्त केले आहे. अनेक ग्रामस्थांनी तरुणांच्या या वर्तनाला ‘समाजाची असमर्थता’ म्हणून संबोधले. एका ग्रामस्थाने म्हटले की, “ज्यांच्याकडे शेती नाही, स्थिर उत्पन्न नाही, अशा तरुणाकडे लग्नासाठी कोणी पाहतच नाही. ही अत्यंत वेदनादायक परिस्थिती आहे. यातून मार्ग काढणे गरजेचे आहे.” सामाजिक कार्यकर्त्यांनीही ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे, कौशल्य विकास योजना राबवणे, आणि मानसिक आरोग्य समुपदेशन उपलब्ध करण्याची मागणी केली आहे.

पोलिसांची नोंद आणि तपास

या दोन्ही प्रकरणात पोलिसांनी आकस्मिक मृत्यूची नोंद केली आहे. हरिष वानखडे याच्या घरी त्याच्या वडिलांनी लग्नासाठी प्रयत्न सुरू असल्याची माहिती दिली. तर सत्यपाल भिसेच्या आई-वडिलांनी त्याच्या दारूच्या व्यसनाचा उल्लेख केला. पोलिसांनी दोन्ही घटनास्थळांची पंचनामा करून मृतदेह शवविच्छेदनासाठी पाठवले आहे. पोलिसांचे म्हणणे आहे की, प्राथमिक तपासात आत्महत्येची पुष्टी होत असली तरी, तपासादरम्यान अन्य कोणतेही आघात किंवा गुन्हेगारी कोन समोर आलेले नाही. तरीही सर्व बाजूने तपास केला जात आहे.

समाजाची जबाबदारी  

तज्ज्ञांच्या मते, ग्रामीण भागातील तरुणांची ही समस्या केवळ वैयक्तिक नसून ती सामाजिक आहे. पालकांनी आपल्या मुलांशी मोकळेपणाने संवाद साधला पाहिजे. तरुणांनी मानसिक तणावातून जात असताना मित्र-मैत्रिणी, शिक्षक किंवा समुपदेशकांशी बोलावे. समाजाने गरिबी आणि बेरोजगारी या मूळ कारणांवर उपाययोजना करण्याची मागणीही या घटनांनी बळकट केली आहे. जिल्हा प्रशासनानेही या प्रकरणी गंभीर दखल घेतली आहे. जिल्हाधिकारी कार्यालयाने तालुका स्तरावर कौशल्य विकास, स्वयंरोजगार योजना आणि मानसिक आरोग्य शिबिरे आयोजित करण्याचे संकेत दिले आहेत.

नैराश्यावर मात कशी करावी?  

विदर्भातील मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ डॉ. सुरेश जगताप यांच्या मते, “ग्रामीण भागातील तरुण अनेकदा आपले दुःख व्यक्त करू शकत नाहीत. लहानपणापासूनच ‘पुरुषाने धीर धरावा’ ही शिकवण दिली जाते, त्यामुळे ते आपल्या मनातील दडपण बोलून दाखवत नाहीत. लग्न जुळणे किंवा न जुळणे हे जीवनातील सर्वस्व नाही, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे नातेवाईकांनी आणि मित्रांनी अशा तरुणांकडे संवेदनशीलतेने पाहिले पाहिजे. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी किमान एका व्यक्तीशी बोलून पाहणे देखील जीवन वाचवू शकते.”

बुलढाणा जिल्ह्यातील हरिष वानखडे (२८) आणि सत्यपाल भिसे (२५) या दोन तरुणांनी लग्न न जुळणे, बेरोजगारी, गरीबी आणि भूमिहीनतेच्या नैराश्यातून आत्महत्या केली. पाच दिवसांत घडलेल्या या दोन घटनांनी ग्रामीण समाजाला हादरवून सोडले आहे. या घटनांवरून तरुणांसमोरील मानसिक तणाव, सामाजिक अपेक्षांचे ओझे, आणि आर्थिक अडचणी यांसारख्या गंभीर समस्यांचे पडसाद उमटले आहेत. प्रशासनाने आता उपाययोजनांचा विचार सुरू केला असला तरी, यापूर्वी अशा आत्महत्या रोखण्याची यंत्रणा अद्याप पुरेशी नाही. नागरिकांनीही अशा तरुणांकडे सहानुभूतीने पाहिले पाहिजे आणि त्यांना योग्य मार्गदर्शन व समुपदेशन मिळण्याची व्यवस्था करावी, यासाठी सर्व स्तरातून प्रयत्न होणे आवश्यक आहे.