विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

‘ही केवळ एका स्त्रीची कथा नव्हे, तर एका संपूर्ण व्यवस्थेची कथा’; मेघा घाडगे म्हणाल्या – ‘कादंबरीतील नायिकेची कथा माझीच वाटते’

मुंबई (मीरारोड): श्रद्धेच्या नावाखाली स्त्रियांवर होणाऱ्या अन्यायाची कथा सांगणारी ‘अनभिषिक्त देवदासी’ या कादंबरीचा प्रकाशन सोहळा नुकताच मीरारोड येथे पार पडला. या कादंबरीमुळे पुरुषसत्ताक माज कमी होण्यास मदत होईल, असे प्रतिपादन गझलनवाल भीमराव पांचाळे यांनी केले. ‘अनभिषिक्त देवदासी’ ही केवळ एका स्त्रीची कथा नसून ती एका संपूर्ण व्यवस्थेची कथा आहे, असेही ते म्हणाले. लेखक गोपाल रायबोले यांनी आपल्या अस्वस्थतेतून ही कादंबरी लिहिल्याचे सांगितले. कार्यक्रमाला लावणी सम्राज्ञी मेघा घाडगे, अभिनेता अंकुर वाढवे, लेखक उदय जाधव आदी मान्यवर उपस्थित होते.

पुरुषसत्ताक माज कमी करणारी कादंबरी

कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी असलेल्या भीमराव पांचाळे यांनी आपल्या भाषणात स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, “या कादंबरीत दाखवलेली व्यथा केवळ काल्पनिक नसून आजही समाजात घडणारी आहे. देवदासी प्रथा केवळ इतिहासात नाही, ती आजही विविध रूपांत जिवंत आहे. जेव्हा स्त्रीच्या शरीरावर समाज हक्क सांगतो, तेव्हा ती अनभिषिक्त देवदासीच बनते. या कादंबरीमुळे पुरुषसत्ताक माज कमी होण्यास मदत होईल, असा मला विश्वास आहे.” पांचाळे यांच्या या वक्तव्याने उपस्थितांमध्ये टाळ्यांची दणाणबाजार झाली.

मेघा घाडगे यांच्या भावना  

कार्यक्रमाला प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित असलेल्या लावणी सम्राज्ञी तथा अभिनेत्री मेघा घाडगे यांनी कादंबरीचे स्वागत करताना आपल्या भावना व्यक्त केल्या. त्या म्हणाल्या, “कादंबरीतील नायिकेची कथा वाचताना मला ती माझीच कथा वाटली. पुरुषसत्ताक व्यवस्थेत स्त्रीने दररोज जे सहन करावे लागते, ते या कादंबरीने अचूकपणे टिपले आहे. मला या कादंबरीतील पुरुष सर्वांना मिळावा, अशी माझी मनापासून इच्छा आहे.” घाडगे यांच्या या भावुक प्रतिक्रियेने कादंबरीचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

‘माझ्या अस्वस्थतेतूनच ही कादंबरी आली’ – गोपाल रायबोले 

लेखक गोपाल रायबोले यांनी आपले मनोगत व्यक्त करताना सांगितले की, “आपण आजूबाजूला अनेक गोष्टी पाहतो, काही आपल्याला अस्वस्थ करतात. माझ्या याच अस्वस्थतेतून ही कादंबरी जन्माला आली. देवदासी प्रथा केवळ ऐतिहासिक नोंद नाही, ती आजही उघडपणे किंवा अदृश्य स्वरूपात अस्तित्वात आहे. जेव्हा स्त्रीच्या आयुष्याचे निर्णय तिच्या परवानगीशिवाय घेतले जातात, तेव्हा ती अनभिषिक्त देवदासी बनते. ही कादंबरी त्या सर्व स्त्रियांना समर्पित आहे ज्यांचा आवाज दबवला गेला.” रायबोले यांचे हे वक्तव्य ऐकून अनेकांच्या डोळ्यात पाणी आले.

लेखक श्रीधर पवार यांचे कौतुक  

ज्येष्ठ लेखक श्रीधर पवार यांनी या कादंबरीचे कौतुक करताना म्हटले, “ही कादंबरी वाचताना मला वाटले की एखाद्या महिला लेखिकेने ही कादंबरी लिहिली असावी. इतक्या सहृदयी आणि मार्मिक पद्धतीने स्त्रीच्या मनाचा अंतरंग रायबोले यांनी उलगडला आहे. तसेच त्यांच्या लेखनात नामदेव ढसाळ यांची छाप स्पष्टपणे दिसून येते.” पवार यांनी रायबोले यांच्या लेखन कौशल्याचे कौतुक करताना ही कादंबरी मराठी साहित्यात महत्त्वाची भर टाकणारी ठरेल, अशी आशा व्यक्त केली.

कवी वैभव छाया यांचे भाष्य 

कार्यक्रमात कादंबरीवर भाष्य करताना कवी वैभव छाया म्हणाले, “अनभिषिक्त देवदासी आपल्याला एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारते – ती प्रथा खरंच संपली आहे का, की तिने फक्त रूप बदलले आहे? ही कादंबरी वाचकाला उत्तरं देत नाही, तर त्याला प्रश्नांच्या उंबरठ्यावर उभं करते. आणि कदाचित हेच तिचे सर्वात मोठे यश आहे. कारण काही कथा उत्तरांसाठी नसतात, त्या जागं करण्यासाठी असतात.” छाया यांच्या या विश्लेषणाने उपस्थित साहित्यिकांची दाद मिळवली.

इतर मान्यवरांची मतं

यावेळी अभिनेता अंकुर वाढवे म्हणाले, “ही कादंबरी फक्त वाचायची नाही, तर अनुभवायची आहे. प्रत्येक पुरुषाने ही कादंबरी वाचली पाहिजे.” लेखक-दिग्दर्शक उदय जाधव म्हणाले, “गोपाल रायबोले यांनी अत्यंत धाडसी विषय हाती घेतला आहे. ही कादंबरी स्त्री-पुरुष संबंधांच्या पुनर्मांडणीची गरज अधोरेखित करते.” कवी-लेखक अविनाश उषा वसंत म्हणाले, “या कादंबरीने मला प्रश्न विचारायला भाग पाडले. मी स्वतःमध्ये डोकावून पाहिले.” अभिनेता प्रवीण डाळींबकर म्हणाले, “ही कादंबरी स्त्रीयांसाठी एक आरसा आहे आणि पुरुषांसाठी एक धडा.” समीक्षक डॉ. रेवत कानिंदे म्हणाले, “अनभिषिक्त देवदासी ही केवळ कादंबरी नसून एक सामाजिक दस्तऐवज आहे.” पत्रकार निलेश झालटे यांनीही कादंबरीच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकला. प्रकाशक शशिकांत पवार म्हणाले की, “अशा धाडसी पुस्तकांचा समाजाला आज खरी गरज आहे.”

कादंबरीचे स्वरूप 

‘अनभिषिक्त देवदासी’ ही कादंबरी समाजातील एका वेदनादायी प्रथेचा उहापोह करते. देवदासी प्रथा बंद झाल्याचे सांगितले जात असले तरी, तिचे रूपांतर अन्य स्वरूपात झाले आहे. स्त्रीच्या शरीरावर हक्क सांगणारी पुरुषसत्ताक मानसिकता, तिचे शोषण, तिला नाकारलेले स्वातंत्र्य या साऱ्याचा वेध या कादंबरीत घेण्यात आला आहे. लेखक गोपाल रायबोले यांनी या कादंबरीतून स्त्रीविषयक आस्था आणि संवेदनशीलता अतिशय प्रभावीपणे मांडली आहे.

प्रकाशन सोहळ्याची व्यवस्था  

हा कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी ट्विंकल रायबोले, नॉर्माजीन रायबोले, विजय ढवळे, अक्षय त्रिभुवणे, राहुल कावडकर यांनी विशेष परिश्रम घेतले. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन संतोष खामगांवकर आणि सौ. मृणाल चिखलीकर यांनी केले. मीरारोड येथील सभागृहात झालेल्या या कार्यक्रमाला साहित्यप्रेमी, नागरिक, अभिनेते, लेखक, कवी यांची मोठ्या संख्येने उपस्थिती होती. कादंबरीच्या प्रकाशनानंतर उपस्थितांनी मोठ्या उत्सुकतेने पुस्तके खरेदी केली.

सोशल मीडियावर चर्चा

प्रकाशन सोहळ्यानंतर सोशल मीडियावर या कादंबरीची चर्चा सुरू झाली आहे. अनेक वाचकांनी कादंबरीचे कौतुक करताना ती नक्की वाचण्याचा सल्ला दिला आहे. काहींनी या विषयावर स्वतंत्रपणे लिहिण्याची गरज असल्याचे म्हटले आहे. तर काहींनी पुरुषसत्ताक व्यवस्थेला आव्हान देणाऱ्या या लेखनाचे कौतुक केले आहे. 

गोपाल रायबोले यांची ‘अनभिषिक्त देवदासी’ ही कादंबरी पुरुषसत्ताक मानसिकतेला छेद देणारी असल्याचे मत भीमराव पांचाळे यांनी व्यक्त केले. या कादंबरीच्या प्रकाशन सोहळ्यात मेघा घाडगे, श्रीधर पवार, उदय जाधव, अंकुर वाढवे, डॉ. रेवत कानिंदे यांसह अनेक मान्यवरांनी उपस्थित राहून कादंबरीच्या वैशिष्ट्यांवर भाष्य केले. लेखकाने आपल्या अस्वस्थतेतून ही कादंबरी लिहिल्याचे सांगितले. देवदासी प्रथा आजही अस्तित्वात असल्याचे दाखवून देणारी ही कादंबरी प्रश्नांच्या उंबरठ्यावर वाचकाला उभे करते. मराठी साहित्यात ही कादंबरी एक मैलाचा दगड ठरेल, अशी अपेक्षा आहे.