अंगावर खाकी, खांद्यावर स्टार अन् दाखवत होती रुबाब; पुण्यात तोतया ‘लेडी सिंघम’चा पर्दाफाश, नेमकं काय घडलं?

इंदापूर कोर्टात २०११ च्या ऊस आंदोलनाच्या खटल्याची सुनावणी; कामकाज संपल्यानंतर शेट्टी-खोत यांची एकत्र चहापान; ‘आगामी शेतकरी आंदोलनाला नवी धार मिळणार का?’ – राजकीय वर्तुळात उत्सुकता

क्रांती न्यूज (प्रतिनिधी) -  किरण देशमुख

ठळक मुद्दे:

 राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांची वर्षांनंतर जाहीर भेट

इंदापूर सत्र न्यायालयात २०११ च्या ऊस आंदोलनाच्या खटल्याची तारीख

 कोर्टाबाहेर एकाच टेबलवर चहा व गप्पा; कार्यकर्त्यांची गर्दी

 राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून पुन्हा एकत्र येण्याची हालचाल?

शेतकरी चळवळीला नवी दिशा मिळण्याची आशा

वृत्त सुरुवात :

महाराष्ट्राच्या राजकारणात आणि शेतकरी चळवळीत अनेक वर्षांपासून वेगवेगळ्या बाजूने लढणारे दोन मोठे नेते – राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत – अनेक वर्षांनंतर एकाच मंचावर, एकाच टेबलावर बसून चहा-गप्पा मारताना दिसले. ऊसदर आंदोलनाच्या निमित्ताने त्यांची ही भेट झाली. इंदापूर सत्र न्यायालयात २०११ च्या आंदोलनाशी संबंधित खटल्याच्या सुनावणीसाठी ते आले होते. न्यायालयीन कामकाज संपल्यानंतर दोन्ही नेत्यांनी एकत्र चहा पीत जुन्या आठवणींना उजाळा दिला आणि शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर मनमोकळ्या गप्पा मारल्या. अनेक वर्षांनंतर हे दोन्ही नेते एकत्र दिसल्याने राजकीय वर्तुळात चर्चांना उधाण आले आहे. भविष्यातील राजकीय समीकरणे बदलण्याची ही नांदी आहे का, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. सध्या ऊसदराचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर येत असताना, या दोन नेत्यांच्या भेटीने शेतकऱ्यांमध्ये नवी आशा निर्माण झाली आहे.

तपशील :

२०११ चे ऊसदर आंदोलन – याचिका कोर्टात –

२०११ साली महाराष्ट्रात उसाला योग्य दर मिळावा, यासाठी राज्यभर तीव्र आंदोलन झाले होते. राजू शेट्टी यांच्या स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेने आणि सदाभाऊ खोत यांच्या रयत क्रांती संघटनेने मिळून हे आंदोलन उभारले होते. संपूर्ण राज्यात ऊसतोड कामगारांपासून ते शेतकऱ्यांपर्यंत सर्वांनी एकजूट केली होती. या आंदोलनादरम्यान अनेक ठिकाणी निदर्शने, रास्ता रोको, उपोषणे झाली. पोलिसांनी तत्कालीन सरकारच्या आदेशानुसार अनेक आंदोलकांवर गुन्हे दाखल केले. या गुन्ह्यांमध्ये राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांच्यासह अनेक कार्यकर्त्यांची नावे होती. ही प्रकरणे विविध न्यायालयात प्रलंबित होती. त्यातील एक महत्त्वाचे प्रकरण इंदापूर सत्र न्यायालयात होते. शुक्रवारी (ता. २२) या प्रकरणाची सुनावणी होती. याच सुनावणीच्या तारखेसाठी राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत दोघेही इंदापूर येथे आले होते.

कोर्टातील कामकाज – जुन्या आठवणी ताज्या –

इंदापूर सत्र न्यायालयात शुक्रवारी सकाळपासून दोन्ही नेत्यांची हजेरी होती. न्यायालयीन कामकाज पार पडताना दोघांनीही आपापल्या कार्यकर्त्यांसह वकिलांशी चर्चा केली. कोर्टाने पुढील सुनावणीची तारीख दिली. कामकाज संपल्यानंतर नेत्यांचा एकमेकांना भेटण्याचा योग आला. या भेटीत दोघांनीही जुने दिवस आठवले. ‘ऊस आंदोलनात आम्ही एकत्र होतो,’ ‘तो संघर्ष आम्ही एकत्र लढलो,’ अशा आठवणी ताज्या झाल्या. काही वेळातच ही चर्चा आगामी ऊस हंगाम आणि शेतकऱ्यांच्या समस्यांकडे वळली. साखर कारखान्यांची कर्जे, ऊस दरातील वाढीची मागणी, उसाची तोडणी, कामगारांच्या समस्या या सर्व विषयांवर दोघांनी मतमोजणी केली.

कोर्टाबाहेर ‘चाय पे चर्चा’ – कार्यकर्त्यांचा उत्साह –

कामकाज संपल्यानंतर राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांनी कोर्टाच्या आवारातील एका छोट्या हॉटेलमध्ये एकत्र चहा पिण्याचा निर्णय घेतला. ते एकमेकांच्या पाठीवर हात ठेवून हसत-खेळत हॉटेलमध्ये गेले. दोन्ही नेत्यांनी एकाच टेबलवर बसून चहाचा आस्वाद घेतला. हा क्षण पाहण्यासाठी कोर्टाच्या आवारात असलेले शेतकरी कार्यकर्ते, वकील आणि स्थानिक लोकांनी मोठी गर्दी केली. अनेकांनी मोबाईलमध्ये ही क्षणे टिपली. कार्यकर्ते आनंदित झाले. काही जणांनी तर दोन्ही नेत्यांना ‘पुन्हा एकत्र या, शेतकऱ्यांसाठी लढा’ असे आवाहनही केले. राजू शेट्टी म्हणाले, “जुन्या साथीदारांसोबत चहा पिण्याचा वेगळाच आनंद आहे.” तर सदाभाऊ खोत यांनी हसत सांगितले, “कॉफीपेक्षा चहाच संघर्षाचा साथीदार आहे.”

राजकीय वर्तुळात चर्चांना उधाण –

राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांची ही भेट चहापानापुरती मर्यादित राहिली की त्यामागे मोठा राजकीय डाव आहे, याबाबत राजकीय वर्तुळात चर्चा सुरू झाल्या आहेत. गेल्या काही वर्षांत या दोन नेत्यांमध्ये मोठे राजकीय मतभेद झाले होते. २०१४ नंतर राजू शेट्टी भाजपच्या बाजूने दिसले, तर सदाभाऊ खोत काँग्रेस-राष्ट्रवादीच्या बाजूने सक्रिय झाले. एकमेकांच्या विरोधात ते निवडणुकाही लढले. मात्र, आज हेच नेते एकत्र बसून गप्पा मारताना दिसल्याने ‘कुठे तरी समीकरणे बदलत आहेत’ याचे संकेत मिळू लागले आहेत.

शेतकरी चळवळीतील एका ज्येष्ठ नेत्याने नाव न छापण्याच्या अटीवर सांगितले, “ही केवळ न्यायालयीन योगायोगाने झालेली भेट नाही. राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत हे दोघेही जिवापाड शेतकरी चळवळीशी निगडित आहेत. आता पुन्हा एकदा ऊस दराचा प्रश्न तीव्र झाला आहे. दोन्ही नेत्यांना जाणीव आहे की, एकत्र न आल्यास शेतकऱ्यांचे प्रश्न सुटणार नाहीत. त्यामुळे राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून पुन्हा एकदा एकत्र येण्याची ही हालचाल असू शकते.”

आगामी साखर हंगाम आणि ऊसदराचे प्रश्न –

सध्या महाराष्ट्रात पुढील साखर हंगामाबाबत अनिश्चितता आहे. उसाचे दर, साखर कारखान्यांचे आर्थिक संकट, ऊसतोड कामगारांची कर्जे यामुळे शेतकरी चिंतित आहे. केंद्र सरकारने साखर उत्पादन निर्यातीवर निर्बंध आणल्याने कारखान्यांची अडचण वाढली आहे. शेतकरी मागणी करत आहेत की, ऊस दर त्वरित वाढवावा. अशा संकटाच्या काळात, महाराष्ट्रातील दोन मोठ्या शेतकरी नेत्यांची जाहीर भेट झाल्याने शेतकऱ्यांमध्ये आशा निर्माण झाली आहे.

‘हे दोन नेते पुन्हा एकत्र आले तर ऊसदराच्या संघर्षाला पूर्ण वेग येईल,’ अशी प्रतिक्रिया एका शेतकऱ्याने दिली. दुसरा शेतकरी म्हणाला, “आम्ही फार दिवस या दोन नेत्यांना एकत्र बघत नव्हतो. आज त्यांना एकाच टेबलवर बघून खूप बरे वाटले. त्यांनी पुन्हा एकत्र येऊन शेतकऱ्यांसाठी लढा द्यावा.”

राजू शेट्टी – शेतकरी चळवळीचा आवाज –

स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेचे अध्यक्ष राजू शेट्टी हे महाराष्ट्रातील शेतकरी चळवळीतील एक प्रमुख चेहरा आहेत. उसासह विविध पिकांसाठी त्यांनी अनेक आंदोलने केली आहेत. ते हाती धरून काढलेल्या मोर्चासाठी ओळखले जातात. त्यांची वक्तृत्व शैली ही शेतकऱ्यांना चेतना देणारी असते. २०११ च्या ऊस आंदोलनात त्यांनी जोरदार नेतृत्व केले होते. नंतरच्या काळात ते भाजपशी जवळीक साधत राजकीयदृष्ट्या वेगळे झाले. मात्र शेतकरी चळवळीत त्यांचा प्रभाव कायम आहे. आता ते पुन्हा एकदा सक्रिय होत आहेत का, असा प्रश्न निर्माण झाला आहे.

सदाभाऊ खोत – रयत क्रांतीचा उग्र स्वर –

रयत क्रांती संघटनेचे अध्यक्ष आणि आमदार सदाभाऊ खोत यांनीदेखील शेतकरी चळवळीत मोठे नाव कमावले आहे. उसासह अन्य पिकांसाठी त्यांनी अनेक आक्रमक आंदोलने केली आहेत. रस्ते रोको, रेल रोको अशी अनेक आंदोलने त्यांनी यशस्वीपणे लढवली आहेत. २०११ च्या ऊस आंदोलनात त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. नंतरच्या काळात ते काँग्रेसच्या उमेदवारीने आमदार झाले. राजू शेट्टीपासून त्यांचे राजकीय अंतर वाढले. मात्र आजच्या भेटीने ते अंतर कमी होण्याची शक्यता आहे.

भविष्यातील राजकीय समीकरणे – नवी शेतकरी आघाडी? –

या भेटीमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय समीकरणांमध्ये बदल होण्याची शक्यता आहे. आगामी विधानसभा निवडणुकीपूर्वी शेतकरी हा मोठा मतदारसंघ आहे. राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांनी स्वतंत्र शेतकरी आघाडी स्थापन केल्यास, सत्ताधारी भाजप आणि विरोधी काँग्रेस या दोघांचेही समीकरणे बिघडू शकतात. पश्चिम महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात शेतकरी आणि साखर कारखान्यांशी निगडित असलेले हे दोन नेते मोठ्या प्रमाणात मतांचे हस्तांतरण करू शकतात. दोन्ही नेत्यांच्या एकत्रीकरणामुळे ‘शेतकरी शक्ती’ हा नवा राजकीय प्रवाह उदयाला येण्याची शक्यता आहे.

अनेक राजकीय विश्लेषकांच्या मते, सद्यस्थितीत भाजप सरकारविरोधात शेतकरी चळवळ उभी करण्याची गरज दोन्ही नेत्यांना वाटते आहे. कारण, सरकारने आतापर्यंत ऊसदर वाढीबाबत कोणतीही ठोस भूमिका घेतलेली नाही. ऊसतोड कामगारांचे हित साधले गेले नाही. अशा वेळी जर राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांनी एकत्र येऊन आंदोलनाची घोषणा केली, तर राज्यभरातील शेतकरी आणि ऊसतोड कामगार या आंदोलनाला जोरदार पाठिंबा देतील.

कार्यकर्त्यांमध्ये आशेची पहाट –

ज्या कार्यकर्त्यांनी २०११ मध्ये रात्रंदिवस रस्त्यावर घालवली होती, त्या जुन्या कार्यकर्त्यांसाठी ही भेट खूप अर्थपूर्ण होती. एका ज्येष्ठ कार्यकर्त्याने सांगितले, “आम्ही रात्री उशिरापर्यंत एकत्र उपोषणे केली. आम्ही तुरुंगातही गेलो. पण नंतर या नेत्यांमध्ये अंतर पडले. शेतकरी चळवळ कमकुवत झाली. आज त्यांना एकत्र बघून आमच्या मनातील आशा पुन्हा जागृत झाली आहे.” दुसरा कार्यकर्ता म्हणाला, “कदाचित ही भेट म्हणजे येणाऱ्या मोठ्या आंदोलनाची नांदी आहे. आता या दोन नेत्यांनी एकदाच ठरवावे, आणि संपूर्ण महाराष्ट्र पुन्हा रस्त्यावर उतरेल.”

राजू शेट्टी आणि सदाभाऊ खोत यांची इंदापूर कोर्टात झालेली भेट ही केवळ चहापानाची घटना म्हणून उरलेली नाही. ती महाराष्ट्राच्या राजकारणात नवी हलचाल निर्माण करण्याइतपत महत्त्वाची आहे. २०११ च्या ऊसदर आंदोलनातील जुने सहकारी पुन्हा एकत्र आल्याने शेतकरी चळवळीला नवे बळ मिळू शकते. सध्याच्या संकटाच्या काळात ही भेट शेतकऱ्यांसाठी आशेचा किरण ठरली आहे. पुढील काळात या दोन नेत्यांच्या संयुक्त आंदोलनाला किती उमेद मिळते, हे पाहणे उत्सुकतेचे ठरेल. तोपर्यंत, ‘चाय पे चर्चा’ हीच महाराष्ट्रातील राजकीय वर्तुळात चर्चेचा विषय ठरली आहे. शेतकरी चळवळीशी निगडित सर्व स्तरातील लोक या नेत्यांच्या पुढील हालचालीकडे डोळे लावून बसले आहेत.