अंगावर खाकी, खांद्यावर स्टार अन् दाखवत होती रुबाब; पुण्यात तोतया ‘लेडी सिंघम’चा पर्दाफाश, नेमकं काय घडलं?

‘पाकिस्तानला पराभूत करायचे असेल तर एकतर त्यांना विलीन करा किंवा शांततेने राहण्यास सक्षम करा’; भागवत म्हणाले – संघ केंद्र सरकारच्या धोरणाचे करेल पालन

क्रांती न्यूज (प्रतिनिधी) - सचिन मेनकुदळे

नागपूर / नवी दिल्ली :  राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (RSS) प्रमुख मोहन भागवत (Mohan Bhagwat) यांनी पाकिस्तानसोबतच्या संवादाच्या मुद्द्यावर मोठे वक्तव्य केले आहे. संघाचे सरकार्यवाह दत्तात्रय होसबळे (Dattatreya Hosabale) यांनी अलीकडेच पाकिस्तानशी संवादाचे दरवाजे पूर्णपणे बंद न करण्याची भूमिका मांडली होती. या वक्तव्याला आता मोहन भागवत यांनी पूर्ण पाठिंबा दर्शविला आहे. भागवत म्हणाले की, जर भारताला भविष्यात पाकिस्तानला पराभूत करायचे असेल, तर एकतर तेथील लोकांना भारतात विलीन केले पाहिजे किंवा त्यांना शांततेने राहण्यास सक्षम केले पाहिजे. यासाठी संवादाची दारे उघडी ठेवणे आवश्यक आहे.

 होसबळे काय म्हणाले होते?

आरएसएसचे महासचिव दत्तात्रय होसबळे यांनी अलीकडेच एका मुलाखतीत पाकिस्तानबाबत महत्त्वपूर्ण भाष्य केले होते. ते म्हणाले होते की, भारताने पाकिस्तानसोबतच्या चर्चेचे दरवाजे पूर्णपणे बंद करू नयेत. त्यांच्याशी संवाद साधण्यासाठी भारताने नेहमीच तयार असले पाहिजे. राजनैतिक संबंध राखले जातात, व्यापार सुरू राहतो आणि व्हिसा दिले जातात – हे थांबवले जाऊ नये. मात्र, दहशतवादाविरोधातील कठोर भूमिकेत कोणतीही नरमाई येऊ नये, असेही त्यांनी स्पष्ट केले होते.

होसबळे यांच्या या वक्तव्याने राजकीय वर्तुळात खळबळ उडाली होती. काही वर्तुळातून त्यांच्यावर टीकाही झाली होती. मात्र, आता संघप्रमुख मोहन भागवत यांनीच या विधानाला पाठिंबा दिल्याने ही भूमिका संघाची अधिकृत भूमिका असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

 मोहन भागवत यांचे समर्थन – संवादाचे दरवाजे उघडेच ठेवा

पीटीआयला दिलेल्या मुलाखतीत मोहन भागवत यांनी होसबळे यांच्या विधानाबाबत भाष्य केले. ते म्हणाले की, होसबळे यांनी हे विधान शेजारील देशातील लोकांच्या संदर्भात केले होते. पाकिस्तानात असे अनेक लोक आहेत ज्यांना वाटते की भारताची फाळणी चुकीची होती. तेथील अनेक पत्रकार आरएसएस आणि त्याच्या कार्याची प्रशंसा करतात. पाकिस्तानात मोठ्या संख्येने असे लोक आहेत जे पाकिस्तान आणि द्विराष्ट्र सिद्धांताच्या विरोधात आहेत. ते म्हणतात की एकजूट राहणे अधिक चांगले झाले असते.

भागवत पुढे म्हणाले, “जर भारताला भविष्यात पाकिस्तानला पराभूत करायचे असेल, तर भारताने एकतर तेथील लोकांना भारतात विलीन केले पाहिजे किंवा त्यांना एकाच देशात शांततेने राहण्यास सक्षम केले पाहिजे. हे करण्यासाठी संवादाचे दरवाजे उघडे ठेवले पाहिजेत.” भागवत म्हणाले की, संघटना पाकिस्तानबाबत केंद्र सरकारच्या धोरणाचे पालन करेल.

‘आम्ही हिटलरसारखे नाही’ – मोहन भागवत

भागवत यांनी आपल्या भूमिकेचे स्पष्टीकरण देताना एक अतिशय महत्त्वपूर्ण वक्तव्य केले. ते म्हणाले, “आम्ही हिटलरसारखे नाही. तो आमचा स्वभाव किंवा मार्ग नाही. त्यामुळे आपण काही मार्ग खुला ठेवला पाहिजे. आपण अन्याय आणि दडपशाही संपवली पाहिजे, पण त्याचबरोबर जे चांगले आहे त्याचेही जतन केले पाहिजे.”

हिटलरचा संदर्भ देताना भागवत यांनी स्पष्ट केले की, संघाची विचारधारा बलप्रयोग किंवा दडपशाहीवर आधारित नसून ती संवाद आणि एकात्मतेवर आधारित आहे. पाकिस्तानशी वैर असले तरी तेथील सामान्य नागरिकांशी संवाद साधण्यासाठी नेहमीच दरवाजे उघडे ठेवावेत, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

 भारताची परराष्ट्र धोरणात्मक भूमिका काय?

भागवत यांनी स्पष्ट केले की, पाकिस्तानबाबत संघाची भूमिका केंद्र सरकारच्या धोरणाला पूरक असेल. सध्या भारत सरकार ‘नेहमी संवादाचे दरवाजे उघडे, पण दहशतवादावर शून्य सहनशीलता’ या भूमिकेवर आहे. सरकारने अनेकदा म्हटले आहे की, पाकिस्तानने दहशतवाद बंद केल्यास संवाद सुरू होऊ शकतो. संघाची भूमिकाही याच धर्तीवर असल्याचे दिसते.

मात्र, होसबळे आणि भागवत यांच्या वक्तव्यातील ‘पाकिस्तानी लोकांचे भारतात विलीनीकरण’ किंवा ‘त्यांना एकाच देशात शांततेने राहण्यास सक्षम करणे’ या विधानांनी राजकीय वर्तुळात चर्चेला उधाण आले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, हे विधान द्विराष्ट्र सिद्धांताला आव्हान देणारे आहे.

 राजकीय प्रतिक्रिया – समर्थन आणि विरोध

भागवत यांच्या वक्तव्यावर राजकीय पक्षांमध्ये विविध प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. भाजपकडून अद्याप कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया आलेली नाही. मात्र, भाजपच्या काही नेत्यांनी या वक्तव्याला पाठिंबा देताना म्हटले आहे की, शेजारील देशाशी संवाद सुरू ठेवणे ही शहाणपणाची गोष्ट आहे.

दुसरीकडे, विरोधी पक्षांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला आहे. काँग्रेसच्या एका नेत्याने म्हटले की, “पाकिस्तानने अनेक दशके भारताविरुद्ध दहशतवाद पेरला आहे. अशा देशाशी ‘विलीनीकरण’ किंवा ‘एकत्र राहण्याची’ भूमिका घेणे केवळ भारताच्या सुरक्षिततेसाठी धोकादायक आहे.” तर काही जाणकारांच्या मते, संघाचे हे वक्तव्य भारताच्या परराष्ट्र धोरणात मोठा बदल दर्शवते.

 संघाच्या शताब्दी सोहळ्यातील संवाद सत्र

आरएसएसच्या शताब्दी सोहळ्याचा भाग म्हणून आयोजित एका संवाद सत्रात मोहन भागवत बोलत होते. या सत्रात त्यांनी संघाच्या विचारसरणीवर आणि भविष्यातील दृष्टिकोनावर भाष्य केले. यावेळी ते म्हणाले की, संघ नेहमीच राष्ट्रहिताच्या दृष्टिकोनातून कार्य करतो. पाकिस्तानसारख्या देशाशी संबंध ठेवताना व्यवहारिकता आणि कूटनीती यांचा मेळ घालणे आवश्यक आहे.

भागवत यांनी पुन्हा एकदा स्पष्ट केले की, दहशतवादाविरोधात संघाची भूमिका कठोरच असेल. परंतु दहशतवाद्यांशी नव्हे, तर सामान्य पाकिस्तानी नागरिकांशी संवाद साधण्यासाठी दरवाजे उघडे ठेवणे केव्हाही चांगले.

 पाकिस्तानातील काही वर्ग संघाच्या कार्याची प्रशंसा का करतात?

भागवत यांनी नमूद केले की, पाकिस्तानात अनेक पत्रकार आणि बुद्धिजीवी असे आहेत जे आरएसएसच्या कार्याची प्रशंसा करतात. हे विधान नवीन नाही. अनेक पाकिस्तानी लेखकांनी आरएसएसच्या सामाजिक कार्यावर, शैक्षणिक प्रकल्पांवर आणि राष्ट्रवादी विचारधारेवर सकारात्मक भाष्य केले आहे. तथापि, पाकिस्तानी लष्कर आणि बहुतांश राजकीय नेते मात्र भारत आणि आरएसएसविरुद्ध आक्रमक भूमिका घेतात. भागवत यांनी या दोन भिन्न पाकिस्तानांमध्ये फरक करून सामान्य नागरिकांशी संवाद ठेवण्याची गरज अधोरेखित केली.

 काय शिकवतात ही वक्तव्ये?

मोहन भागवत आणि दत्तात्रय होसबळे यांची ही वक्तव्ये दर्शवितात की, संघ आपली भूमिका वेळोवेळी बदलताना आणि परिस्थितीनुसार ढोबळ विचार करताना दिसतो. पाकिस्तानबाबत पूर्णपणे संवाद बंद करण्याऐवजी, तेथील लोकांच्या भावना समजून घेणे आणि शांततेच्या दृष्टिकोनातून पावले उचलणे हा यामागचा उद्देश असल्याचे दिसते.

तथापि, ‘पाकिस्तानचे विलीनीकरण’ यासारखी वक्तव्ये भारताच्या अधिकृत परराष्ट्र धोरणाशी सुसंगत आहेत का, यावरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे. सध्यातरी ही वक्तव्ये केवळ वैचारिक चर्चेचा भाग असल्याचे दिसते. पुढील काळात भारताचे परराष्ट्र धोरण या विचारांचा किती अंशतः अवलंब करते, हे पाहणे उत्सुकतेचे ठरेल.

 संवादाचा मार्ग की सशक्त भूमिका?

दत्तात्रय होसबळे यांच्या विधानाला मोहन भागवत यांच्या समर्थनाने संघाची भूमिका अधिक स्पष्ट झाली आहे. भारताने पाकिस्तानशी कट्टर द्वेष न बाळगता, तेथील सामान्य लोकांचा विचार करून संवादाचे दरवाजे उघडे ठेवावेत, हीच यामागची भूमिका आहे. मात्र, दहशतवादावर तडजोड न करण्याची अट त्यांनी कायम ठेवली आहे. हिटलरचा संदर्भ देण्यातून भागवत यांनी स्पष्ट केले की, संघ कुठल्याही प्रकारच्या अमानवीय दडपशाहीच्या मार्गाचा पुरस्कार करत नाही. आता ही भूमिका केंद्र सरकार आणि अधिकृत परराष्ट्र धोरणात किती प्रतिबिंबित होते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. तोपर्यंत, या वक्तव्यांनी राजकीय आणि कूटनीतिक वर्तुळात चर्चेचा विषय निर्माण केला आहे.