'बलात्कार ही कायदेशीर संज्ञा, वैद्यकीय नाही'; हायमेन फाटले याचा अर्थ असा नाही की...; अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचं महत्त्वपूर्ण निरीक्षण

  मुंब्रा अपघातानंतर धावत्या ट्रेनमधून पडून होणारे अपघात रोखण्यासाठी रेल्वे मंत्र्यांच्या घोषणेनुसार चेन्नईमध्ये तयार झाली नवी लोकल; दरवाजे बंद न झाल्यास ट्रेन सुटणार नाही, वेंटिलेशनसह अत्याधुनिक सुविधा

मुंबई: मुंबईच्या लोकल प्रवाशांसाठी एक मोठी बातमी आहे. सुरक्षिततेच्या दृष्टीने एक ऐतिहासिक निर्णय घेत, रेल्वे प्रशासनाने पहिल्यांदाच अशी नॉन-एसी लोकल तयार केली आहे, जिला ऑटोमॅटिक दरवाजे देण्यात आले आहेत. ही लोकल म्हणजे मुंबई लोकलच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे. विशेष म्हणजे, ही लोकल एसी नसूनही प्रवाशांच्या सोयी आणि सुरक्षिततेचा विशेष विचार करण्यात आला आहे.

गेल्या काही महिन्यांपूर्वी मुंब्रा येथे झालेल्या भीषण अपघातानंतर धावत्या ट्रेनमधून प्रवाशांचे पडून होणारे अपघात रोखण्यासाठी रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी ही घोषणा केली होती. त्यानुसार, चेन्नई येथील इंटिग्रल कोच फॅक्टरी (आयसीएफ) मध्ये ही अत्याधुनिक लोकल तयार करण्यात आली आहे. ही ट्रेन आता मुंबईकडे रवाना झाली असून ती मध्य रेल्वेच्या ताफ्यात दाखल केली जाणार आहे. मध्य रेल्वेवरील लाखो प्रवाशांना याचा सर्वाधिक लाभ मिळणार आहे.

 ऑटोमॅटिक दरवाजांची वैशिष्ट्ये काय?

ही १२ डब्यांची लोकल असून प्रत्येक डब्यात ऑटोमॅटिक दरवाजे बसवण्यात आले आहेत. या दरवाजांची यंत्रणा अशी आहे की, जोपर्यंत सर्व दरवाजे पूर्णपणे बंद होत नाहीत, तोपर्यंत ट्रेन सुटणार नाही. यामुळे धावत्या ट्रेनमध्ये दरवाज्यात लटकून प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांच्या सुरक्षिततेचा मोठ्या प्रमाणात विचार करण्यात आला आहे. तसेच, प्रवासादरम्यान घाईत चढताना किंवा उतरताना होणारे अपघात टाळण्यासाठी ही यंत्रणा अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. सध्या सुरू असलेल्या जुन्या लोकलमध्ये दरवाजे उघडे असतात, ज्यामुळे गर्दीतून प्रवास करताना पडण्याची शक्यता अनेक पटींनी वाढते. नवीन यंत्रणेमुळे हा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होईल.

 विना-एसी असूनही हवेशीर प्रवासाची खास व्यवस्था

ही लोकल एसी (वातानुकूलित) नसली, तरीही प्रवाशांना गुदमरल्यासारखे वाऊ नये, यासाठी छतावर विशेष वेंटिलेशन सिस्टीम बसवण्यात आली आहे. यामुळे ताजी हवा सतत डब्यात येत राहील आणि प्रवाशांना दमटपणा जाणवणार नाही. तसेच, दरवाजांमध्ये लूव्हर्स प्रकारची रचना करण्यात आली आहे. यामुळे दरवाजे बंद असतानाही हवेचा योग्य प्रवाह राहील आणि डब्यातील तापमान नियंत्रित राहण्यास मदत होईल. ही सुविधा विशेषतः उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्यात प्रवाशांसाठी दिलासादायक ठरणार आहे. एसी लोकलच्या तुलनेत ही लोकल अधिक परवडणारी असेल, मात्र सोयींमध्ये तडजोड करण्यात आलेली नाही.

मेट्रोप्रमाणे डबे एकमेकांना जोडलेले

या नवीन लोकलचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, मेट्रो प्रमाणेच या लोकलचे सर्व डबे एकमेकांना जोडलेले (वेस्टिब्युल कोचेस) असणार आहेत. याचा मोठा फायदा असा आहे की, एका डब्यात जास्त गर्दी झाली किंवा एखाद्या डब्यात प्रवाशांसाठी जागा कमी असेल, तर प्रवासी सहजपणे दुसऱ्या डब्यात जाऊ शकतील. सध्या असलेल्या लोकलमध्ये एका डब्यातून दुसऱ्या डब्यात जाण्यासाठी प्रवाशांना बाहेर उतरून पुन्हा चढावे लागते किंवा धोका पत्करून धावत्या ट्रेनमध्ये डबे बदलावे लागतात. नवीन रचनेमुळे ही अडचण दूर होणार आहे. तसेच, महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि अपंग प्रवाशांसाठी डबे बदलणे सोपे होणार आहे.

२ ते ३ महिने चाचण्या, मगच प्रवाशांसाठी सुरू होणार

या नवीन लोकलला प्रत्यक्ष प्रवाशांच्या सेवेत सुरू करण्यापूर्वी, तिची सखोल चाचणी घेण्यात येणार आहे. रेल्वे प्रशासनाने सांगितल्यानुसार, या लोकलची २ ते ३ महिने विविध मार्गांवर चाचणी घेण्यात येणार आहे. चाचणीदरम्यान, ट्रेनचा वेग, ब्रेक, ऑटोमॅटिक दरवाजांची कार्यक्षमता, वेंटिलेशन सिस्टीम आणि एकूणच सुरक्षा मापदंड तपासले जातील. तसेच, रिसर्च डिझाईन अँड स्टँडर्ड्स ऑर्गनायझेशन (आरडीएसओ) कडूनही या लोकलची सुरक्षा आणि तांत्रिक बाबींची तपासणी केली जाणार आहे. सुरुवातीला, ही लोकल प्रायोगिक तत्वावर छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (सीएसएमटी) ते कल्याण या मार्गावर चालवली जाण्याची शक्यता आहे. ही चाचणी यशस्वी झाल्यानंतर, मुंबईच्या ताफ्यात अशा प्रकारच्या आणखी लोकल्सचा समावेश केला जाणार आहे. रेल्वे प्रशासनाने भविष्यात हळूहळू सर्व जुन्या लोकल्सच्या जागी अशा सुरक्षित लोकल्स आणण्याचा विचार केला आहे.

अपघातांवर लगाम बसणार?

ऑटोमॅटिक दरवाजांमुळे धावत्या ट्रेनमधून पडून होणाऱ्या अपघातांच्या घटना मोठ्या प्रमाणात कमी होण्याची शक्यता आहे. मुंबई लोकलमध्ये दररोज सुमारे ७० ते ८० लाख प्रवासी प्रवास करतात. यापैकी बरेच प्रवासी गर्दीमुळे किंवा वेळेच्या व्यवस्थापनासाठी धावत्या ट्रेनमध्ये दरवाज्यात लटकून प्रवास करतात. दरवर्षी अशा प्रकारे पडून शेकडो प्रवासी जखमी होतात तर अनेकांचा मृत्यूही होतो. नवीन यंत्रणेमुळे हे धोकादायक प्रमाण कमी होण्यास मदत होईल.

मात्र, तज्ज्ञांच्या मते, केवळ तांत्रिक बदल पुरेसे नाहीत, तर प्रवाशांची मानसिकता बदलणेही तितकेच आवश्यक आहे. ऑटोमॅटिक दरवाजे असूनही प्रवाशांनी स्वतःच्या सुरक्षिततेची जाणीव ठेवली पाहिजे. दरवाजे बंद झाल्यानंतरही काही प्रवासी दारे उघडण्याचा प्रयत्न करू शकतात, ज्यामुळे ट्रेनची यंत्रणा बिघडू शकते किंवा अपघात होऊ शकतो. त्यामुळे प्रवाशांना प्रबोधन करणेही गरजेचे आहे.

 रेल्वे मंत्र्यांचे मोठे पाऊल

रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी ही घोषणा करताना सांगितले होते की, प्रवाशांची सुरक्षितता ही रेल्वेची सर्वोच्च प्राथमिकता आहे. मुंब्रा अपघाताने सर्वांना धक्का दिला आणि यापुढे अशा घटना घडू नयेत यासाठी कठोर पावले उचलण्याची गरज आहे. याचाच एक भाग म्हणून ही ऑटोमॅटिक दरवाजांची नॉन-एसी लोकल तयार करण्यात आली आहे. ही ट्रेन यशस्वी झाल्यास, देशभरातील इतर महानगरांमध्येही अशाच प्रकारच्या लोकल्स सुरू करण्यात येतील.

मुंबई लोकल ही मुंबईची जीवनरेषा आहे. दररोज लाखो प्रवासी यावर अवलंबून असतात. अशा वेळी सुरक्षिततेच्या दृष्टीने हे पाऊल अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ऑटोमॅटिक दरवाजे, वेंटिलेशन सिस्टीम, परस्पर जोडलेले डबे यामुळे प्रवास अधिक सुरक्षित, आरामदायक आणि सोयीस्कर होणार आहे. आगामी काळात ही लोकल प्रवाशांच्या सेवेत सुरू झाल्यानंतर, मुंबईकरांना अधिक चांगल्या प्रवासाचा अनुभव मिळेल, असा विश्वास रेल्वे प्रशासनाला आहे. यामुळे अपघातांचे प्रमाण नक्कीच कमी होईल, मात्र प्रवाशांनीही नियमांचे पालन करणे गरजेचे आहे.