'बलात्कार ही कायदेशीर संज्ञा, वैद्यकीय नाही'; हायमेन फाटले याचा अर्थ असा नाही की...; अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचं महत्त्वपूर्ण निरीक्षण

  तवायफ घराण्यातून उदयास आलेलं प्रतिभावान स्त्रीरत्न; नर्गिसची आई आणि संजय दत्तची आजी जद्दनबाईंनी सिनेसृष्टीत रचला इतिहास; तीन वेळा लग्न करूनही करिअरला कधीच दिला नाही मागे

मुंबई: 'धुरंधर'मधील धुव्वांधार भूमिकेने प्रेक्षकांची मने जिंकणारे अभिनेते संजय दत्त यांचा चाहतावर्ग दिवसेंदिवस वाढत आहे. आपल्या आयुष्यातील चढ-उतारांनी भरलेल्या कारकिर्दीत संजय दत्तने अनेक चित्रपटांमध्ये मुख्य भूमिका साकारून प्रेक्षकांचं भरभरून मनोरंजन केलं आहे. संजय दत्त यांचे वडील सुनील दत्त आणि आई नर्गिस दत्त हेही बॉलिवूडमधील अत्यंत प्रतिष्ठित नावे होती. आपल्या पालकांच्या पावलावर पाऊल ठेवत संजय दत्तने बॉलिवूडमध्ये आपले स्थान निर्माण केले. मात्र, संजय दत्तच्या यशाच्या मुळाशी जाणारा एक दुवा आहे – ती म्हणजे त्यांची आजी, जद्दनबाई. विशेष म्हणजे, नर्गिस यांनीही सिनेसृष्टीत पदार्पण करण्याचा निर्णय आपल्या आई जद्दनबाईंच्याच प्रेरणेतून घेतला होता.

अनेकांना हे माहीत नसलं तरी, जद्दनबाई या केवळ नर्गिसच्या आई आणि संजय दत्तच्या आजी एवढ्याच पुरत्याच नव्हत्या. तर, त्या बॉलिवूडच्या पहिल्या महिला संगीतकार (म्युझिक कंपोजर) होत्या. अभिनेत्री आणि गायिका म्हणूनही त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत मोलाची कामगिरी केली. जद्दनबाई यांच्याबद्दल आजही अनेक रंजक आणि अज्ञात गोष्टी प्रचलित आहेत. त्यांचा जीवनप्रवास अत्यंत खडतर होता, पण त्यांनी कधीही हार मानली नाही.

 तवायफ घराण्यातून सिनेसृष्टीपर्यंतचा प्रवास

जद्दनबाई या मूळच्या तवायफ होत्या. त्यांची आई दलीपाबाईही तवायफ होती. जद्दनबाईंचे संपूर्ण नाव जद्दनबाई हुसेन असे होते. त्यांचा जन्म सुमारे १८९२ मध्ये झाला असावा, असा अंदाज आहे. त्यांच्या वडिलांचे नाव मिया जान होते, तर आईचे नाव दलीपाबाई. जद्दनबाईंनी आपल्या कारकिर्दीत गायिका, संगीतकार आणि अभिनेत्री अशा तीनही भूमिकांमध्ये स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांनी आपली स्वतःची प्रोडक्शन कंपनीही सुरू केली होती. या कंपनीचे नाव होते 'संगीत फिल्म्स'. एका महिलेने स्वतःची प्रोडक्शन कंपनी स्थापन करणे ही त्या काळात अभूतपूर्व गोष्ट होती.

जद्दनबाईंनी संगीताचे शिक्षण कोलकात्यातील श्रीमंत गणपत राव (भैया साहेब सिंधिया) यांच्याकडून घेतले. संगीतातील प्रावीण्यामुळे त्यांनी प्रचंड लोकप्रियता मिळवली. त्या काळी लोकप्रियतेच्या बाबतीत त्यांनी आपल्या आईला देखील मागे टाकले होते, अशी माहिती मिळते. त्यांची लोकप्रियता इतकी होती की, अनेक उच्चभ्रू आणि दरबारी त्यांच्या गायनाचा आनंद घेण्यासाठी आवर्जून हजर राहत.

 तीन लग्नांची अनोखी कहाणी

जद्दनबाईंच्या आयुष्यातील सर्वात चर्चित पैलू म्हणजे त्यांची तीन लग्ने. एका तवायफ घराण्यातून येणाऱ्या स्त्रीने तीन वेगवेगळ्या लग्ने करणे आणि तेही सामाजिक रीतीरिवाजांना धक्का न देता, हे त्या काळात अत्यंत धाडसी मानले जात होते.

जद्दनबाईंचे पहिले लग्न नरोत्तमदास खत्री या हिंदू व्यक्तीशी झाले. या लग्नातून त्यांना एक मुलगा झाला. पहिल्या पतीपासून फारकत झाल्यानंतर त्यांनी दुसरे लग्न केले. त्यांचे दुसरे पती होते उस्ताद इरशाद मीर खान. या दुसऱ्या नवऱ्यापासूनही त्यांना एक मुलगा झाला. दोन्ही लग्नातून मिळालेल्या मुलांची नावे आणि त्यांच्याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्यानंतर जद्दनबाईंनी तिसरे लग्न केले. त्यांचे तिसरे पती होते मोहनचंद उत्तमचंद त्यागी. या तिसऱ्या नवऱ्यापासून झालेली कन्या म्हणजेच बॉलिवूडची अभिनेत्री नर्गिस होय.

तीन लग्ने करूनही जद्दनबाईंनी आपल्या करिअरला कधीच मागे टाकले नाही. त्यांनी प्रत्येक वेळी करिअर आणि कुटुंब यांचा समतोल राखला. विविध सामाजिक बंधनांमध्येही त्यांनी आपल्या कलेची आवड जोपासली.

सिनेसृष्टीत अतुलनीय योगदान

जद्दनबाईंनी केवळ अभिनय किंवा गायनच केले नाही, तर त्यांनी अनेक चित्रपटांना संगीत देखील दिले. बॉलिवूडची पहिली महिला संगीतकार म्हणून त्यांचे नाव इतिहासात कोरले गेले आहे. 'तलाश-ए-हक' (१९३५), 'मधुर मिलन' (१९३६) आणि 'मातृ स्वप्न' (१९३६) यासारख्या चित्रपटांसाठी त्यांनी संगीत दिले. याशिवाय 'प्रेम परीक्षा' (१९३७), 'बेकसूर' (१९३८) यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी अभिनेत्री म्हणून काम केले.

जद्दनबाईंचा सर्वात मोठा वारसा म्हणजे त्यांनी आपल्या मुलीला नर्गिसला सिनेसृष्टीत आणले. नर्गिसने रणजीत, मदर इंडिया, बरसात यांसारख्या अजरामर चित्रपटांमध्ये काम करून बॉलिवूडची पहिल्या दर्जाची अभिनेत्री म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली. नर्गिसने सुनील दत्तशी लग्न केले आणि त्यांचा मुलगा संजय दत्त आज हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक मोठे नाव आहे.

जद्दनबाईंचा वारसा आजही टिकून

आजही जेव्हा संजय दत्त चांदीच्या पडद्यावर धूम माकारतो, तेव्हा त्याच्या या यशाचा पाया त्याची आजी जद्दनबाई यांनी घातला होता. तवायफ घराण्यातून सिनेसृष्टीचे अत्युच्च शिखर गाठण्याची ही कहाणी एक प्रेरणादायी आहे. आज जरी अनेकांना ही नावं माहीत नसली तरी, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जद्दनबाई यांचे स्थान अमिट आहे.

संजय दत्तची आजी म्हणून त्या ओळखल्या जातात, पण त्यांचे स्वतःचे योगदान फार मोठे आहे. बॉलिवूडमध्ये महिलांनी आपले स्थान निर्माण करण्यासाठी जे संघर्ष केले, त्यात जद्दनबाईंचे नाव आदराने घेतले जाते. तीन वेगवेगळे नवरे, तीन वेगवेगळी मुले, आणि या सर्व गोष्टी व्यवस्थापित करताना करिअरमध्ये आणि कलेत कधीच तडजोड न करणाऱ्या या महान कलावतीची गोष्ट आजही प्रत्येक महिलेसाठी प्रेरणादायी आहे.

अज्ञात तथ्ये आणि अंदा

जद्दनबाई यांच्या जन्माबाबत अचूक माहिती उपलब्ध नसली तरी, १८९२ हे वर्ष संभाव्य मानले जाते. त्यांच्या बालपणाबद्दल आणि सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दल फारशी माहिती नाही. मात्र, त्या एक प्रतिभासंपन्न गायिका होत्या यात शंका नाही. कोलकात्याच्या सिंधिया घराण्याशी असलेले नाते त्यांच्या संगीत कारकिर्दीचा एक महत्त्वाचा भाग होता. या काळात त्यांनी अनेक श्रीमंत आणि प्रतिष्ठित लोकांसाठी गायन केले. नंतर मुंबईत स्थलांतर केल्यानंतर त्यांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला.

जद्दनबाई यांनी अभिनेत्री म्हणून सुमारे ३० चित्रपटांमध्ये काम केले, तर संगीतकार म्हणून सुमारे १० चित्रपटांना संगीत दिले. त्यांच्या संगीताची खासियत म्हणजे पारंपारिक शास्त्रीय संगीताची तरब आणि लोकसंगीताचा सहज सुरेल मिलाफ. अनेक तज्ज्ञांच्या मते, नर्गिसच्या आवाजातील गोडवा हा आई जद्दनबाईंच्या संगीत संस्कारांमुळेच आला होता.

 अखेरचे दिवस

जद्दनबाई यांच्या मृत्यूबाबतही फारशी माहिती उपलब्ध नाही. अंदाजे १९४० च्या दशकाच्या मध्यावर त्यांचे निधन झाले असावे, असे मानले जाते. मात्र, त्यांनी मागे ठेवलेला सांस्कृतिक वारसा अमूल्य आहे. एक काळ होता जेव्हा तवायफ म्हणून त्यांना सामाजिक पातळीवर हिणवले गेले, पण त्यांच्या प्रतिभेपुढे सगळ्यांनीच नतमस्तक होऊन गेले.

नर्गिस आणि संजय दत्त यांनी नेहमीच आपल्या आई आणि आजीबद्दल आदर व्यक्त केला आहे. संजय दत्तने एका मुलाखतीत सांगितले होते की, जद्दनबाईंच्या प्रतिभेमुळेच कुटुंबातील सर्वांना सिनेसृष्टीत येण्याची प्रेरणा मिळाली. त्या केवळ एक कलावतीच नव्हत्या, तर एक योद्धा होत्या. त्यांची गोष्ट आजही अबाधित आहे – एका तवायफीच्या मुलीची, जिने आपल्या जिद्दीने बॉलिवूडसारख्या पुरुषप्रधान उद्योगात स्वतःचे स्थान निर्माण केले.

बॉलिवूडच्या इतिहासात जद्दनबाईंसारखी दुसरी व्यक्ती विरळाच. म्हणूनच आजही त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. संजय दत्त जितका लोकप्रिय अभिनेता म्हणून ओळखला जातो, तितकेच महत्त्व त्याच्या आजी जद्दनबाई यांच्या योगदानाचे आहे. ही अज्ञात गोष्ट आता प्रकाशात येत असली तरी, जद्दनबाई यांचे बॉलिवूडमधील योगदान चिरकाल स्मरणात राहील.