अंगावर खाकी, खांद्यावर स्टार अन् दाखवत होती रुबाब; पुण्यात तोतया ‘लेडी सिंघम’चा पर्दाफाश, नेमकं काय घडलं?

 लता-आशेच्या युगात स्वतःची ओळख निर्माण करणाऱ्या गायिकेला वैभव मांगले यांची भावपूर्ण श्रद्धांजली; ‘सुरुवातीला लताबाईंसारखं गायच्या, पण आवाज वेगळा होता’; सुमनताईंचा ‘सुज्ञपणा’ व ‘दिलदारपणा’ कायम लक्षात राहील

क्रांती न्यूज (प्रतिनिधी) - अवंतिका

मुंबई, – भारतीय संगीत विश्वातील एक अनोखा आवाज म्हणजे ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर (Suman Kalyanpur). वयाच्या ८९ व्या वर्षी त्यांनी मुंबईतील आपल्या राहत्या घरी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने भारतीय संगीत क्षेत्रातील एका सुवर्णयुगाचा अंत झाला आहे. या पार्श्वभूमीवर, मराठी अभिनेते व अभ्यासक वैभव मांगले (Vaibhav Mangale) यांनी सुमन कल्याणपूर यांना श्रद्धांजली अर्पण करताना एक हृदयस्पर्शी पोस्ट लिहिली आहे. या पोस्टमध्ये त्यांनी सुमनताईंच्या आवाजाची तुलना लता मंगेशकरांशी केली असून, ‘लताबाईंसारखं गाणे हेच त्यांचे दुर्भाग्य होते’, अशी खंतही व्यक्त केली आहे. वैभव मांगले यांची ही पोस्ट सोशल मीडियावर व्हायरल झाली आहे.

 ‘लताबाई सारखं गायच्या, पण आवाज वेगळा’

वैभव मांगले यांनी त्यांच्या पोस्टमध्ये म्हटले आहे की, “ओठावरी विरला ग आसावला सूर… सुरुवातीचा काही काळ सुमनताई लता बाईंसारखंच गात होत्या… अनेक अशी उदाहरणं आहेत, ज्यात पटकन सांगता येत नाही की लताबाई की सुमनताई गातायत.” त्यांनी विशेषत: एका द्वंद्वगीताचा उल्लेख केला आहे. ते म्हणाले, “एक द्वंद्वगीत आहे, ते तर कानात प्राण आणून ऐकलं तरीही सांगता येत नाही की नेमकं कुणी काय गायलंय.”

पण मांगले यांनी हेही स्पष्ट केले की, “त्यांचा स्वरलगाव वेगळा होता, दमसास वेगळा होता. लताबाई बरोबर असताना सुमनताई लताबाईंसारखं गाणे हेच त्यांचं दुर्भाग्य होतं.”

 ‘सल कधी बोलून दाखवली नाही’

सुमन कल्याणपूर यांचा ‘सुज्ञपणा’ आणि ‘दिलदारपणा’ यावर भाष्य करताना वैभव मांगले म्हणाले, “साक्षात लताबाई असताना सुमनताईंना कोण बोलवणार? याची सल त्यांना नक्कीच होती. पण ताईंचं मोठेपण असं की, त्यांनी कधी हे कुठेही बोलून नाही दाखवलं. इतका सुज्ञपणा म्हणा किंवा दिलदारपणा म्हणा, त्यांच्याजवळ होता.”

मांगले पुढे म्हणाले, “लताबाईंबरोबर त्यांची मैत्री होती. त्यांचा आवाज लता बाईंसारखा जरूर होता, पण स्वरलगाव दोघींचे भिन्न होते. दमसास वेगळा होता.”

 सुमन कल्याणपूर यांचे संगीत क्षेत्रातील योगदान

सुमन कल्याणपूर यांनी भारतीय सिनेसृष्टीत ७०० हून अधिक गाण्यांना आवाज दिला. त्यांचा कार्यकाळ हा लता मंगेशकर (Lata Mangeshkar) आणि आशा भोसले (Asha Bhosle) यांच्या बरोबरीचा होता. एवढ्या मोठ्या दिग्गज गायिका आधीच सिनेसृष्टीत वर्चस्व गाजवत असताना, सुमनताईंनी आपल्या मधुर आवाजाने स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

| बाब | तपशील |

| जन्म | २८ जानेवारी १९३७ (सुमन हेमाडी) |

| निधन | २ जून २०२६, मुंबई |

| वय | ८९ वर्षे |

| गाण्यांची संख्या | ७०० हून अधिक |

| पुरस्कार | पद्मभूषण (२०२३) |

| भाषा | हिंदी, मराठी, बंगाली, उडिया, पंजाबी, राजस्थानी, कानडी, भोजपुरी |

| प्रसिद्ध गीत | ‘ओठावरी विरला ग आसावला सूर’ (मराठी) |

त्यांनी केवळ हिंदी चित्रपटसृष्टीतच नव्हे तर मराठी भावगीत आणि भक्तिगीतांनाही अमूल्य योगदान दिले. त्यांचा आवाज बहुमुखी आणि सुश्राव्य होता.

 लता-आशेच्या युगात स्वतंत्र ओळख

लता मंगेशकर आणि आशा भोसले या दोन दिग्गजांनी वर्षानुवर्षे बॉलिवूडवर अधिराज्य गाजवले. अशा स्पर्धेच्या काळातही सुमन कल्याणपूर यांनी आपला आवाज अनेक संगीतकारांना पटवून दिला. संगीतकार खेमचंद्र प्रकाश, सुदर्शन, रवींद्र जैन, चित्रगुप्त यांच्यासह अनेक दिग्गजांनी त्यांना संधी दिली.

त्यांच्या काही अजरामर गीतांमध्ये ‘नैना बाराबा रहेंगे कब तक’, ‘जिया जले जिया जले’, ‘दो घुंघरू बांधे’, ‘ओठावरी विरला ग आसावला सूर’ यांचा समावेश आहे.

 लताबाईंशी तुलना – वरदान की अभिशाप?

अनेक समीक्षकांनी सुमन कल्याणपूर यांच्या आवाजाची तुलना लता मंगेशकर यांच्याशी केली. या तुलनेमुळे त्यांना काही वेळा फायदा झाला तर काही वेळा तोटाही सहन करावा लागला. कारण बऱ्याच संगीतकारांना एकाच प्रकारचा आवाज वारंवार वापरायचा नव्हता. तरीही सुमनताईंनी आपल्या चिकाटीमुळे उद्योगात स्थान निर्माण केले.

वैभव मांगले यांच्या मते, “सुमनताई लताबाईंसारखं गात होत्या हेच त्यांचं दुर्भाग्य होतं. पण याची त्यांनी कधीच तक्रार केली नाही. हाच त्यांचा सुज्ञपणा होता.”

 सोशल मीडियावर कौतुकाची झडी

वैभव मांगले यांच्या पोस्टवर संगीतप्रेमी, कलावंत आणि सामान्य रसिकांनी भरभरून प्रतिक्रिया दिल्या आहेत. एका युजरने लिहिले, “सुमनताईंची सल मांगले यांनी शब्दबद्ध केली. ही पोस्ट अनेकांच्या मनातील भावना आहे.” तर दुसऱ्या युजरने लिहिले, “सुमनताई कायम अविस्मरणीय राहतील. त्यांची सादर बहारदार होती.”

| कलाकार | टिप्पणी |

| लता मंगेशकर | कारकीर्दीच्या शिखरावर |

| आशा भोसले | अष्टपैलू गायन |

| सुमन कल्याणपूर | लताबाईंसारखा आवाज, पण स्वतंत्र ओळख निर्माण केली |

 सुमन कल्याणपूर – आवाजातील बहार

वैभव मांगले यांनी सुमनताईंना श्रद्धांजली देताना त्यांचे एक मराठी गीतही गायले आहे. ते म्हणाले की, त्यांचा आवाज लताबाईंसारखा असल्याची तुलना झाली, पण त्यातून त्यांनी कधी वैयक्तिक नाराजी व्यक्त केली नाही. ‘ओठावरी विरला ग आसावला सूर’ हे त्यांचे गीत कायम कोरले जाईल.

सुमनताईंची गायनशैली, त्यांचे बंदिशींवरील प्रभुत्व आणि भावगीत सादरीकरण क्षमता कधीही विसरता येणार नाही. संगीत क्षेत्रातील योगदानाबद्दल २०२३ मध्ये केंद्र सरकारने त्यांना ‘पद्मभूषण’ या दुसऱ्या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले होते.

 ‘लताबाईंसारखं गाणे’ हेच दुर्भाग्य

वैभव मांगले यांच्या पोस्टने सुमन कल्याणपूर यांच्याबद्दलची एक महत्त्वाची चर्चा सुरू केली आहे. एका बाजूला त्यांच्या आवाजाची तुलना लताबाईंशी केली जात होती, तर दुसरीकडे त्यांनी या तुलनेला कधीच आपले अस्तित्व हरण्याचे कारण बनू दिले नाही. ‘लताबाईंसारखं गाणे हेच दुर्भाग्य’ म्हणताना, मांगले यांनी सुमनताईंच्या मनातील सल शब्दबद्ध केली आहे, पण त्याचबरोबर त्यांच्या विद्वत्तेचे, दिलदारपणाचे आणि सुज्ञपणाचेही कौतुक केले आहे.

सुमन कल्याणपूर यांच्या जाण्याने भारतीय संगीत क्षेत्रात एक अपरिहार्य पोकळी निर्माण झाली आहे. त्यांच्या आवाजातील बहार पुढील अनेक पिढ्या आठवत राहतील. वैभव मांगले यांची ही श्रद्धांजली कलाप्रेमींच्या मनाला भिडेल, अशीच आहे. संगीत क्षेत्रातील नावलौकिक, कधीकधी व्यक्तीशी अन्यायही करून जातो, हे सुमनताईंच्या कारकिर्दीवरून सिद्ध होते. पण त्यांनी कधीही उतरत्या स्वरात प्रतिक्रिया दिली नाही. हेच त्यांचे खरे मोठेपण होते. श्रद्धांजली, सुमनताई!