विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

‘मिनी स्वित्झर्लंड’ बैसरन खोरे अजूनही बंद; पर्यटकांची संख्या निम्म्यावर; स्थानिक व्यावसायिक हवालदिल, हॉटेलचे भाडे ६०% पर्यंत कमी; सुरक्षा दलांकडून कडेकोट बंदोबस्त

नवी दिल्ली/श्रीनगर: २२ एप्रिल २०२५... काश्मीरच्या पहलगाममधील बैसरन खोऱ्यात झालेल्या भीषण दहशतवादी हल्ल्याला आज एक वर्ष पूर्ण झाले. या हल्ल्यात २५ निष्पाप पर्यटक आणि एका स्थानिक घोडेस्वाराचा मृत्यू झाला होता. या भ्याड हल्ल्याने केवळ काश्मीरच नव्हे, तर अवघा देश हादरून गेला. वर्षभरानंतरही या हल्ल्याच्या जखमा अजूनही ताज्या आहेत. बैसरन खोरे (मिनी स्वित्झर्लंड) अजूनही पर्यटकांसाठी बंद आहे. पर्यटन व्यवसाय हळूहळू सावरत असला तरी, अद्याप पूर्ववस्था आलेली नाही. सरकार आणि सुरक्षा दलांनी सुरक्षा व्यवस्था कडक केली असली तरी, पर्यटकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात घटली आहे.

बैसरन खोरे अजूनही बंदच  

हल्ल्यानंतर काश्मीरमधील ४८ पर्यटन स्थळे सुरक्षा कारणांसाठी बंद करण्यात आली होती. त्यापैकी बहुतांश पुन्हा सुरू झाली आहेत, मात्र ‘मिनी स्वित्झर्लंड’ म्हणून ओळखले जाणारे बैसरन खोरे अजूनही पर्यटकांसाठी बंद आहे. सीआरपीएफचे जवान कानिमार्ग येथे २४ तास पहारा देत आहेत आणि कोणालाही बैसरनच्या दिशेने जाऊ देत नाहीत. स्थानिक घोडेस्वार संघटनेचे अध्यक्ष अब्दुल वहीद म्हणाले, “पर्यटक पहलगाममध्ये आले की सर्वप्रथम बैसरनबद्दल विचारतात. ते बंद असल्याचे सांगितल्यावर ते निराश होतात. बैसरन पुन्हा सुरू झाल्यास पर्यटकांची संख्या वाढेल आणि सर्व व्यावसायिकांना फायदा होईल”.

पर्यटन व्यवसाय अजूनही कोलमडूनच  

या हल्ल्याचा सर्वाधिक फटका पर्यटन उद्योगाला बसला आहे. काश्मीर हॉटेल आणि रेस्टॉरंट मालक संघटनेचे अध्यक्ष अब्दुल वहीद मलिक यांनी सांगितले की, “सध्या हॉटेल्समध्ये केवळ ३०-३५ टक्के बुकिंग आहेत”. २०२४ हे पर्यटनाच्या दृष्टीने अत्यंत चांगले वर्ष होते. २०२५ चे पहिले चार महिने २०२४ पेक्षाही चांगले होते, पण हल्ल्यानंतर सर्व काही कोलमडून गेले. हल्ल्यानंतरच्या आठ महिन्यांत केवळ ४ लाख पर्यटकच काश्मीरमध्ये आले.

एका रेस्टॉरंट मालक हिलाल अहमद यांनी सांगितले की, “हल्ल्यापूर्वी सामान्य दिवशी सुमारे ३५,००० रुपये आणि आठवड्याच्या शेवटी ५०,००० रुपये उत्पन्न व्हायचे. आता दिवसाला ५,००० ते ८,००० रुपये उत्पन्न होते”. अनेक हॉटेल्सनी कर्मचाऱ्यांची संख्या कमी केली आहे, तर काही हॉटेल्स पूर्णपणे बंद पडली आहेत. पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी हॉटेल्सनी खोलींचे भाडे ५०-६० टक्क्यांपर्यंत कमी केले आहे, पण पर्यटक रात्रीच्या मुक्कामाला अजूनही घाबरतात.

स्थानिक व्यावसायिक हवालदिल  

काश्मिरी हस्तकलेचे दुकान चालवणारे लतीफ अहमद म्हणाले, “याच काळात दुकानात पर्यटकांच्या रांगा लागायच्या. प्रत्येक अभ्यागत काही ना काही आठवण म्हणून खरेदी करायचा. पण हल्ल्यानंतर पर्यटकांचा ओघ मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे. आमच्या व्यवसायाचे मोठे नुकसान झाले आहे”.

घोडेस्वारांचे उत्पन्नही आधीच्या तुलनेत निम्म्यावर आले आहे. घोडेस्वार संघटनेच्या अध्यक्षांनुसार, “आता घोडेस्वाराला दिवसाला केवळ ५००-६०० रुपये उत्पन्न मिळते”.

साहसी पर्यटन ठप्प

काश्मीरमधील ट्रेकिंग आणि साहसी पर्यटन पूर्णपणे थांबले आहे. हायलँड जर्नीजचे सीईओ रौफ त्रंबो यांनी सांगितले, “साहसी पर्यटन पूर्णपणे थांबले आहे. देशभरातून साहसी प्रेमींकडून आम्हाला अनेक क्वेरीज येतात, पण आम्ही त्यांना थांबण्याचा सल्ला देतो. गेल्या काही वर्षांत या उद्योगात आलेले तरुण उद्ध्वस्त झाले आहेत. त्यांना बँकांची कर्जे, भाडे, कर्मचाऱ्यांचे खर्च भरावे लागत आहेत, पण कामच नाही”.

सुरक्षा व्यवस्थेत मोठी वाढ 

हल्ल्यानंतर पहलगाममध्ये सुरक्षा व्यवस्था लक्षणीयरीत्या वाढवण्यात आली आहे. सुरक्षा दलांची तैनाती वाढवली गेली आहे, पाळत ठेवण्याची व्यवस्था बळकट करण्यात आली आहे, आणि हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, दुकाने येथे सीसीटीव्ही कॅमेरे बसवणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. सुरक्षा दल वाहनांची यादृच्छिक तपासणी करतात आणि संशयास्पद हालचालींवर लक्ष ठेवतात.

सर्वात महत्त्वाचा उपाय म्हणजे क्यूआर कोड-आधारित ओळख प्रणाली. सर्व सेवा प्रदाते (घोडेस्वार, हॉकर्स, व्यावसायिक) यांची पोलिसांकडून पूर्ण तपासणी करून त्यांना अद्वितीय क्यूआर कोड देण्यात आला आहे. पर्यटक हा कोड स्कॅन करून संबंधित व्यक्तीचे नाव, पत्ता, आधार क्रमांक, पोलीस पडताळणी तपशील पाहू शकतो. यामुळे पर्यटकांचा विश्वास पुन्हा संपादन करण्यात मदत होईल, अशी आशा आहे.

सुरक्षा दलांची कारवाई  

या हल्ल्यानंतर भारतीय सुरक्षा दलांनी कठोर कारवाई करत दहशतवादी तळांवर प्रहार केला. ७ मे २०२५ रोजी भारताने ‘ऑपरेशन सिंदूर’ सुरू करत पाकिस्तान आणि पीओकेमधील अनेक दहशतवादी तळ उद्ध्वस्त केले. तसेच ‘ऑपरेशन महादेव’ अंतर्गत ९३ दिवसांच्या शोधमोहिमेनंतर बैसरन हल्ल्यातील तिन्ही दहशतवाद्यांचा खातमा करण्यात आला. भारतीय लष्कराने ‘ऑपरेशन सिंदूर अजूनही सुरू आहे’ असे स्पष्ट केले आहे.

बळींच्या कुटुंबीयांची अवस्था

या हल्ल्यातील बळींच्या कुटुंबीयांच्या जखमा अजूनही भरलेल्या नाहीत. ओडिशातील पर्यटक प्रसन्न कुमार सतपथी यांच्या पत्नी म्हणाल्या, “माझ्या पतीचे निधन २२ एप्रिल २०२५ रोजी झाले. आता एक वर्ष झाले आहे. जीवन चालू आहे, पण एकही दिवस असा गेला नाही की मी त्यांची आठवण काढली नाही”. सुरतमधील बळी शैलेश कलाठिया यांच्या पत्नी शीतल यांनी मागणी केली की, “मी पदवीधर आहे. मुलांच्या शिक्षणासाठी आणि संसारासाठी मी काम करायला तयार आहे. सरकारने मला नोकरी द्यावी”.

बैसरनचा नायक सय्यद आदिल हुसेन शाह 

या हल्ल्यात एका स्थानिकाने अतुलनीय धैर्य दाखवले. सय्यद आदिल हुसेन शाह (वय ३०) हा घोडेस्वार होता. दहशतवाद्यांनी हल्ला केल्यावर त्याने त्यांना तोंड दिले आणि एका दहशतवाद्याची बंदूक हिसकावण्याचा प्रयत्न केला. पण या शौर्याची किंमत त्याला आपल्या जीवाने मोजावी लागली. छातीवर तीन गोळ्या लागल्यानंतर त्याचा मृत्यू झाला. त्याचे वडील सय्यद हैदर शाह यांनी सांगितले, “दहशतवाद्यांनी माझ्या मुलाला केवळ यासाठी मारले की त्याने त्यांना तोंड दिले आणि पर्यटकांना हानी पोहोचवू नका असे सांगितले”.

पुढचा मार्ग 

पहलगाममध्ये पर्यटक हळूहळू परत येऊ लागले आहेत. काही पर्यटकांनी सुरक्षा व्यवस्थेवर विश्वास व्यक्त केला आहे. एका पर्यटकाने सांगितले, “इथे खूप सुरक्षित वाटते. लोकही चांगले आहेत. एक दुर्दैवी घटना घडली, पण त्यावरून आपण संपूर्ण ठिकाणाचा निकाल लावू शकत नाही”. मात्र, पर्यटन उद्योग पूर्वपदावर येण्यासाठी अजूनही बराच वेळ लागेल, असे स्थानिक व्यावसायिक म्हणतात. “पर्यटन उद्योग अजूनही ‘लिंपिंग बॅक’ अवस्थेत आहे. पूर्ण पुनरागमनासाठी अजून बराच पल्ला गाठायचा आहे,” असे रौफ त्रंबो म्हणाले.  

पहलगाम दहशतवादी हल्ल्याला एक वर्ष पूर्ण झाले असले तरी त्याचे परिणाम अजूनही कायम आहेत. पर्यटकांची संख्या निम्म्यावर आली आहे, हॉटेल व्यवसाय कोलमडला आहे, आणि बैसरन खोरे अजूनही बंद आहे. सरकार आणि सुरक्षा दलांनी कडेकोट बंदोबस्त तैनात केला आहे आणि क्यूआर कोड प्रणाली सुरू केली आहे. ऑपरेशन सिंदूर आणि ऑपरेशन महादेवच्या माध्यमातून हल्ल्यातील दहशतवाद्यांचा खातमा करण्यात आला आहे. तरीही, पूर्वपदावर येण्यासाठी पर्यटन उद्योगाला अजून बराच काळ लागणार आहे. बळींच्या कुटुंबीयांच्या जखमा अजूनही भरलेल्या नाहीत. पहलगाम पुन्हा उभं राहील का, हे पुढील काळातील सुरक्षा परिस्थिती आणि पर्यटकांच्या विश्वासावर अवलंबून आहे.