विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

लोककथा व इतिहासातील फरक स्पष्ट करताना मुख्यमंत्र्यांची भूमिका; राजकीय वर्तुळात नवी चर्चा 

नागपूरमध्ये 'भारतदुर्गा' मंदिराच्या शिलान्यासानंतर बागेश्वर बाबांनी केली शिवरायांच्या थकव्याची गोष्ट; फडणवीसांनी म्हटलं – "कुठल्याही ग्रंथात असा उल्लेख नाही"

ठळक वाद आणि तीव्र चर्चा यांना उत्तेजन देणारी विधाने यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या बागेश्वर धामचे प्रमुख धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री (बागेश्वर बाबा) यांनी अलीकडेच नागपूर येथे एका धर्मसभेत छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्या संदर्भात केलेल्या वक्तव्याने नवा वाद निर्माण केला आहे. बाबांच्या या विधानावर आता मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी आपली भूमिका स्पष्ट करत, इतिहास आणि लोककथांमधील फरक अधोरेखित केला आहे. फडणवीस म्हणाले की, आपण शिकलेल्या इतिहासात किंवा उपलब्ध ग्रंथांत अशा प्रकारचा कुठलाही दाखला नाही. त्यामुळे ही बाब आता राजकीय आणि सामाजिक वर्तुळात चर्चेचा विषय बनली आहे.

बागेश्वर बाबांनी नेमकं काय म्हटलं?

नागपूरमधील नॅशनल कॅन्सर इन्स्टिट्यूट परिसरात डॉ. आबाजी थत्ते सेवा आणि अनुसंधान संस्थेच्या वतीने 'भारतदुर्गा' मंदिराचा शिलान्यास सोहळा सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांच्या हस्ते पार पडला. या पवित्र सोहळ्यानंतर झालेल्या धर्मसभेत बागेश्वर बाबा व्यासपीठावरून बोलत होते. यावेळी त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे गुरु समर्थ रामदास स्वामी यांच्यातील एक नाट्यमय संवाद सांगितला.

बागेश्वर बाबा म्हणाले, "छत्रपती शिवाजी महाराज जेव्हा सततच्या युद्धांनी थकले, तेव्हा ते समर्थ रामदास स्वामींकडे गेले. त्यांनी आपला मुकुट काढून ठेवला आणि सांगितले – मी अनेक लढाया लढलो, अनेक युद्धे केली, पण आता पुढे लढायचे नाही. तुम्ही दया करा, हा मुकुट आणि हे राज्य तुम्ही सांभाळा. मी तुमच्या आदेशाने चाललो, पण आता युद्ध लढले जात नाही. मला आता विश्राम हवा आहे. काही दिवस काहीच करायचे नाही."

यावर स्वामी हसले आणि त्यांनी उत्तर दिले की, मी राज्य स्वीकारतो. पण एक प्रश्न – तुम्ही माझे कोण आहात? शिवाजी महाराज म्हणाले – आम्ही तुमचे शिष्य आहोत. रामदास स्वामी म्हणाले – मी कोण आहे? तर शिवरायांनी उत्तर दिले – तुम्ही आमचे गुरु. मग रामदास स्वामींनी विचारले – मग शिष्याचे कर्तव्य काय? शिवराय म्हणाले – जे गुरू आदेश देईल. यावर रामदास स्वामींनी तो मुकुट उचलून पुन्हा शिवरायांच्या डोक्यावर ठेवला आणि म्हणाले – "आजपासून हे माझे राज्य आहे, मी चालवणार. पण आज्ञा तुम्हाला आहे, संचालन तुम्हालाच करायचे आहे."

हा दावा बागेश्वर बाबांनी व्यासपीठावरून केला. मात्र ही कथा कोणत्या ऐतिहासिक संदर्भातील आहे, याचा उल्लेख बाबांनी केला नाही. त्यामुळेच इतिहास अभ्यासक आणि राजकीय नेत्यांनी यावर आक्षेप घेण्यास सुरुवात केली.

देवेंद्र फडणवीस काय म्हणाले?

या वादग्रस्त विधानावर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांची प्रतिक्रिया अतिशय सूक्ष्म आणि तोललेली राहिली. त्यांनी या कथेला थेट 'खोटे' ठरवताना नेमके कारणही सांगितले. फडणवीस म्हणाले,

"इतिहासात अशा प्रकारचा कुठलाच दाखला आपल्याला पाहायला मिळत नाही. महापुरुषांबद्दल अनेक लोककथा तयार होतात. वेगवेगळ्या राज्यांत वेगवेगळ्या प्रकारच्या लोककथा असतात. रामायण आणि महाभारताबद्दलही अनेक लोककथा प्रचलित आहेत. या लोककथा इतिहासावर किंवा तत्कालीन परिस्थितीवर अवलंबून तयार होत राहतात."

पुढे बोलताना ते म्हणाले, "मी एवढेच म्हणेन की, जो इतिहास आपण शिकलो आहोत किंवा आपल्याकडे जे ग्रंथ उपलब्ध आहेत, त्यात अशा प्रकारचा कुठलाही दाखला नाही."

फडणवीस यांच्या या प्रतिक्रियेवरून स्पष्ट होते की, बागेश्वर बाबांच्या विधानाला सरकारी पातळीवरून कोणत्याही प्रकारचे समर्थन नाही. त्यामुळे आता बाबांनी हे वक्तव्य मागे घ्यावे की स्पष्टीकरण द्यावे, अशी चर्चा समाजमाध्यमांवर सुरू झाली आहे.

इतिहासकार काय सांगतात?

शिवकालीन अभ्यासक आणि इतिहासतज्ज्ञ या विधानाला 'बिनबुडाचे' म्हणत आहेत. ज्ञानेश्वर, समर्थ रामदास स्वामी आणि शिवाजी महाराज यांच्या संदर्भात प्रामाणिक असलेले साबळे, शिंदे, इतिहास संशोधन मंडळाचे सादर केलेले ग्रंथ यापैकी कोणत्याही प्रामाणिक ऐतिहासिक स्त्रोतात अशी कथा नोंदवल्याचे आढळत नाही. अनेक इतिहास अभ्यासकांच्या मते, 'शिवराय थकले' ही कथा त्यांच्या कर्तृत्वाचा अपमान करणारी आहे. शिवाजी महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य स्वराज्याच्या संस्थापनेसाठी अथक परिश्रम घेतले. त्यांनी कोणत्याही टप्प्यावर 'आता आम्ही थकलो आहोत' असे म्हणून राज्य दुसऱ्याच्या हाती सोपवले नाही, हे ऐतिहासिक सत्य आहे.

समर्थ रामदास स्वामी हे शिवाजी महाराजांचे मार्गदर्शक आणि गुरु होते. पण स्वराज्याचे संचालन स्वामी करणार होते, असा कोणताही पुरावा उपलब्ध नाही. स्वामी हे प्रेरणास्त्रोत होते, कार्यकारी अधिकारी नव्हते, असे अभ्यासक म्हणतात.

राजकीय परिणाम काय?

ही केवळ एक ऐतिहासिक दुरुस्ती नसून, राजकीयदृष्ट्याही या विधानाचे परिणाम गंभीर असू शकतात. महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ इतिहासातील व्यक्ती नसून, ते प्रेरणास्त्रोत, स्वाभिमान आणि हिंदवी स्वराज्याचे प्रतिक आहेत. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाबद्दल अशा प्रकारची वादग्रस्त कथा प्रचारात आल्यास, त्याचा फटका अनेक हिंदुत्ववादी आणि राष्ट्रवादी संघटनांना बसू शकतो.

सत्तारूढ महायुतीसाठीही ही एक अस्वस्थ करणारी बाब आहे. भाजप नेते आणि मुख्यमंत्री स्वतः फडणवीस यांनी या विधानापासून अलिप्तता दर्शवली, तरीही हा कार्यक्रम सरसंघचालकांच्या उपस्थितीत होता आणि त्याला राज्य सरकारची मुला-मुरीही होती, याकडे विरोधी पक्ष लक्ष वेधून घेऊ शकतो. विरोधकांनी आधीच ट्विटर (X) वर हा मुद्दा गरम केला आहे.

बागेश्वर बाबा उद्धृत करताना…

बागेश्वर बाबा सहसा धार्मिक-आध्यात्मिक विषयांवर प्रवचन करतात. त्या बरोबरच अलीकडे त्यांनी समाजातील काही वादग्रस्त विधाने केल्याने ते कायम चर्चेत असतात. महाराष्ट्रात त्यांची लोकप्रियता लक्षणीय आहे. मात्र, अशा ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांबद्दल सावधगिरी न बाळगता विधान केल्याने त्यांच्यावर टीका होत आहे. ऐतिहासिक संदर्भाशिवाय फक्त 'प्रसंग' व 'कथा' म्हणून असे दाखले दिल्यास ते इतिहास विरुद्ध लोककथा ही लढाई निर्माण करतात. बाबांचा कल काय होता, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

बाबांचे समर्थक मात्र ही फक्त एक धार्मिक गोष्ट असून, त्यात इतिहासाचा विकृत रूप दाखविण्याचा हेतू नव्हता, असे म्हणत आहेत. यावर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरद पवार गट) स्पष्टीकरणाची मागणी करतील.

समाजमाध्यमांवर काय चर्चा?

समाजमाध्यमांवर ही बाब झपाट्याने व्हायरल झाली. अनेक वापरकर्त्यांनी हा प्रसंग ‘शिवरायांना दुर्बल दाखविण्याचा डाव’ असल्याचे म्हटले. तर बाबांलाच उद्देशून ट्रोल करत ‘शास्त्री जी, इतिहास वाचून या’ अशा ट्विट्स व्हायरल झाल्या. इतिहास प्रेमी मंडळी मागणी करत आहेत की, बागेश्वर बाबांनी शास्त्रीय पुराव्यांसह स्पष्टीकरण द्यावे.

दुसरीकडे, हिंदुत्वाच्या विचारसरणीतील अनेक लोक बाबांच्या कृतज्ञतेवर प्रश्न उपस्थित करत आहेत की, ज्यांशिवाय हिंदवी स्वराज्याची कल्पना अपूर्ण होती, अशा शिवरायांबद्दल असे व्यंग्यात्मक विधान करणे टाळायला हवे होते.

स्पष्टीकरणाची गरज

योगायोगाचा भाग म्हणजे मुख्यमंत्र्यांनी स्वतः स्पष्ट केल्यानंतर ही बाब उघड झाली, पण बागेश्वर बाबा अद्याप यावर कोणतीही भूमिका मांडली नाही. राजकीय वर्तुळात अनेकांनी ही बाब हिताची नसल्याचे मानले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज हे एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व आहे, त्यांच्याविषयीची अनावश्यक चर्चा अप्रिय परिस्थिती निर्माण करू शकते, हे ओळखून प्रशासनानेही कानाडोळा करणे टाळले आहे.

मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी लोककथा आणि इतिहास असा फरक मांडला, तरीही वक्त्याचा दर्जा बघता या विधानामुळे शिवभक्तांमध्ये नाराजी वाढली आहे. आता सगळ्यांचे लक्ष बागेश्वर बाबांच्या पुढच्या हालचालीकडे लागले आहे.

बागेश्वर बाबांचे विधान कितीही प्रासंगिक असले तरी, ते जर इतिहासाच्या विरोधात असेल तर त्यातून सामाजिक समन्वय बिघडण्याची शक्यता असते. फडणवीसांनी मांडलेली भूमिका - ‘उपलब्ध इतिहासात असा दाखला नाही’ – हीच कदाचित योग्य ठरते. महाराष्ट्राला अशा टाळाटाळीच्या भाष्याची गरज नाही, तर गौरवशाली इतिहासाची योग्य मांडणी हवी आहे. आता बाबांनी या प्रकरणी सत्य स्पष्ट करावे, की चर्चा संपवावी, हे त्यांनी ठरविण्याची वेळ आली आहे.