‘रुबाब’: रक्तपाताच्या अट्टहासापेक्षा समजुतीच्या माणुसकीवर भाष्य करणारा चित्रपट

 इस्लामाबादमध्ये अमेरिका-इराण शांती वार्ता निष्फळ; ‘झिरो एनरिचमेंट’ आणि होर्मुज सामुद्रधुनीच्या नियंत्रणाच्या अटींमुळे तोडगा न निघाला; पाकिस्तानचे परराष्ट्र मंत्री इशाक दार यांचे संयमाचे आवाहन, जे.डी. व्हान्स यांनी इराणला जबाबदार धरले; होर्मुजमध्ये अमेरिकेने सुरुंग काढण्याची मोहीम सुरू

इस्लामाबाद: अमेरिका आणि इराण यांच्यातील इस्लामाबादमध्ये झालेली २१ तासांची महत्त्वपूर्ण चर्चा निष्फळ ठरली आहे. यजमान राष्ट्र पाकिस्तानने दोन्ही देशांमधील तणाव कमी करण्यासाठी प्रामाणिक प्रयत्न केल्याचे सांगितले असले तरी, अमेरिकेने ठेवलेल्या कडक अटींमुळे कोणताही तोडगा निघू शकला नाही. अमेरिकेचे शिष्टमंडळ चर्चा सोडून मायदेशी रवाना झाले असून, इराणकडून अमेरिकेच्या ‘अवास्तव मागण्या’ कारणीभूत असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.

पाकिस्तानचे परराष्ट्र मंत्री इशाक दार यांनी या प्रकरणावर पहिली अधिकृत प्रतिक्रिया देताना सांगितले की, पाकिस्तान दोन्ही देशांमधील संवाद सुलभ करण्यासाठी आणि तोडगा काढण्यासाठी आपले प्रयत्न सुरूच ठेवणार आहे. दार म्हणाले, “पाकिस्तानने दोन्ही देशांमधील संवाद सुलभ करण्यासाठी आणि तोडगा काढण्यासाठी प्रामाणिक प्रयत्न केले. सध्या लागू असलेला ‘सीजफायर’ (युद्धविराम) पुढे वाढवण्यात यावा, जेणेकरून भविष्यातील चर्चेसाठी पोषक वातावरण कायम राहील, ही पाकिस्तानची मुख्य इच्छा आहे.” तसेच, दोन्ही देशांनी संयम पाळावा आणि सीजफायरचे उल्लंघन करू नये, अशी आशाही त्यांनी व्यक्त केली.

 चर्चा फेल का झाली?

या चर्चेत कोणताही निष्कर्ष न निघण्यामागे अमेरिकेने ठेवलेल्या अत्यंत कडक अटी कारणीभूत असल्याचे मानले जात आहे. अमेरिकेने इराणसमोर दोन मुख्य मागण्या ठेवल्या होत्या:

1. झिरो एनरिचमेंट (Zero Enrichment): इराणने युरेनियमचे संवर्धन पूर्णपणे थांबवावे.

2. साठा देशाबाहेर पाठवणे: इराणकडे असलेला सुमारे ९०० पाउंड युरेनियमचा साठा देशाबाहेर हलवण्यात यावा.

दुसरा मोठा वादाचा मुद्दा म्हणजे ‘स्ट्रेट ऑफ होर्मुज’ (Strait of Hormuz) जागतिक तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या या समुद्री मार्गाच्या सुरक्षेचे पूर्ण नियंत्रण आपल्या हातात राहावे, अशी अट अमेरिकेने घातली होती. या अटींवर इराणने तीव्र आक्षेप घेतल्याने कोणतीही तडजोड होऊ शकली नाही.

 अमेरिकेची भूमिका

अमेरिकेचे उपराष्ट्रपती जे.डी. व्हान्स यांनी चर्चा निष्फळ ठरल्याचे सांगितले. ते म्हणाले, “इराणसोबत चांगली चर्चा झाली. मात्र आम्ही ठोस निर्णयावर पोहोचलेलो नाही. या चर्चेतून कोणताही निष्कर्ष निघालेला नाही. आम्ही येथे प्रामाणिक हेतूने आलो होतो. परंतु इराण कराराच्या अटी स्वीकारण्यास तयार नाही.”

 पाकिस्तानची पहिली प्रतिक्रिया

इशाक दार यांनी स्पष्ट केले की, पाकिस्तान मध्यस्थाची भूमिका बजावण्यास तयार आहे. ते म्हणाले, “आम्ही दोन्ही देशांना संयम पाळण्याचे आणि सीजफायर पुढे वाढवण्याचे आवाहन करतो. यामुळे भविष्यातील चर्चेसाठी पोषक वातावरण तयार होईल.”

पाकिस्तान अद्यापही मध्यस्थीचे प्रयत्न सुरू ठेवणार असल्याचे दार यांनी सांगितले. मात्र, अमेरिका आणि इराणमधील अविश्वासाची दरी रुंदावल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.

 होर्मुज सामुद्रधुनीत अमेरिकेची मोहीम

चर्चा निष्फळ होताच अमेरिकेने होर्मुजच्या सामुद्रधुनीत इराणने पेरलेले जलसुरंग काढण्यास सुरुवात केली आहे. अमेरिकेच्या यूएसएस पिचेल मर्फी आणि यूएसएस पीटरसन या दोन सुरुंगविरोधी युद्धनौकांनी ही मोहीम हाती घेतली आहे. अमेरिकेच्या केंद्रीय कमांडचे प्रमुख अॅडमिरल ब्रॅड कूपर यांनी सांगितले, “या सामुद्रधुनीत आम्ही नवा मार्ग तयार करीत आहोत. या माध्यमातून जागतिक समुद्री व्यापारी मार्ग सुरक्षित करू.”

 जागतिक परिणाम आणि भीती

होर्मुज सामुद्रधुनी जागतिक तेल पुरवठ्यातील २० टक्के वाहतूक करते. या मार्गावरील तणावामुळे जागतिक तेल किमती वाढण्याची शक्यता आहे. भारतासारख्या मोठ्या आयातदार देशांवरही याचा परिणाम होऊ शकतो.

इराण, अमेरिका आणि इस्त्रायल यांच्यातील ४० दिवसांच्या युद्धावर १५ दिवसांचा सीजफायर लागू झाला आहे. मात्र, चर्चेत तोडगा न निघाल्याने हा युद्धविराम जास्त काळ टिकणार नाही, अशी भीती जागतिक राजकीय तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.

 पाकिस्तानची भूमिका

पाकिस्तानने इस्लामाबादमध्ये चर्चा घडवून आणण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. इशाक दार यांनी सांगितले की, “आम्ही दोन्ही देशांना एकत्र बसवण्याचा प्रयत्न केला. संवाद हा एकमेव मार्ग आहे. युद्धाने कोणताही प्रश्न सुटत नाही.”

पाकिस्तानचे प्रयत्न असले तरी, अमेरिकेच्या ‘झिरो एनरिचमेंट’ आणि होर्मुज सामुद्रधुनीच्या नियंत्रणाच्या अटींमुळे चर्चा फेल झाली. आता पुढील चर्चेची शक्यता आणि ट्रम्प प्रशासनाची भूमिका याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.

२१ तासांच्या चर्चेनंतरही अमेरिका आणि इराण यांच्यातील शांती वार्ता निष्फळ ठरली. अमेरिकेच्या कडक अटी आणि इराणचा नकार यामुळे तोडगा निघू शकला नाही. पाकिस्तानने संयमाचे आवाहन केले असले तरी, अविश्वासाची दरी रुंदावल्याचे स्पष्ट दिसत आहे. होर्मुज सामुद्रधुनीत अमेरिकेने सुरुंग काढण्याची मोहीम सुरू केल्याने परिस्थिती अधिक तणावपूर्ण झाली आहे. आता डोनाल्ड ट्रम्प यांची भूमिका काय राहील, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.