म्हसवड पालिकेच्या स्वीकृत नगरसेवक निवडी का रखडल्या; शेखर गोरेंची पुन्हा निराशा होणार का?

१०० वर्षीय झाडाची किंमत दहा कोटी? DNA तपासणीची मागणी; वनविभाग आणि बंगळुरू संस्थेच्या अहवालात विरोधाभास

क्रांती न्यूज (प्रतिनिधी) -  किरण देशमुख

नागपूर :  बिजासालच्या (Bijasal) झाडाला रक्तचंदनाचे (Red Sandalwood) झाड समजून दिलेले ५० लाख रुपये चार आठवड्यांत न्यायालयात परत करा, असा आदेश मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने (Nagpur Bench) दिवंगत शेतकरी केशव शिंदे आणि त्यांच्या वारसदारांना दिला आहे. हे कुटुंब यवतमाळ (Yavatmal Farmer) जिल्ह्यातील पुसद तालुक्यातील खारशी गावचे रहिवाशी आहे. बंगळुरू येथील ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ वूड सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी’ (Institute of Wood Science and Technology) या संस्थेने संबंधित झाड रक्तचंदनाचे नसून बिजासालचे असल्याचा अहवाल दिल्यानंतर मध्य रेल्वेने (Central Railway) ५० लाख रुपये वसुलीसाठी न्यायालयात अर्ज दाखल केला. या अर्जावर न्यायालयाने हा महत्त्वपूर्ण निर्णय दिला आहे.

 नेमकं प्रकरण काय?

वर्धा-यवतमाळ-पुसद-नांदेड रेल्वे लाईन प्रकल्पासाठी शिंदे कुटुंबीयांची २.२९ हेक्टर जमीन संपादित करण्यात आली होती. या जमिनीवर अनेक दशके (सुमारे १०० वर्षे) जुने एक झाड होते. शिंदे कुटुंबीयांचा दावा होता की, ते झाड रक्तचंदनाचे आहे आणि १०० वर्षांपेक्षा जास्त जुने असल्याने त्याची किंमत दहा कोटी रुपये आहे.

रेल्वेने नुकसान भरपाई निश्चित करताना झाडाची योग्य किंमत लावली नाही, अशी तक्रार करत शिंदे कुटुंबीयांनी नागपूर खंडपीठात याचिका दाखल केली. खंडपीठाने प्राथमिक स्तरावर मध्य रेल्वेला एक कोटी रुपये न्यायालयात जमा करण्याचे निर्देश दिले. मध्य रेल्वेने ही रक्कम जमा केल्यानंतर, याचिकाकर्त्यांनी न्यायालयाच्या परवानगीने त्यातील ५० लाख रुपये उचलले. ही रक्कम शिंदे कुटुंबीयांनी जमिनीच्या सर्व वारसांमध्ये वाटून घेतली.

अहवालातील विरोधाभास – बिजासाल की रक्तचंदन?

प्राथमिक स्तरावर महाराष्ट्र वन विभागाने (Forest Department) झाड रक्तचंदनाचे असल्याचा अहवाल दिला होता. या अहवालाच्या आधारेच न्यायालयाने रेल्वेला नुकसानभरपाई देण्याचे निर्देश दिले होते. मात्र, नंतर बंगळुरू येथील ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ वूड सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी’ या संस्थेने संबंधित झाडाची तपासणी करून ते रक्तचंदनाचे नसून बिजासालचे (बिजा साल) आहे, असा अहवाल दिला.

बिजासाल हा एक सामान्य प्रकारचा वृक्ष आहे, ज्याची किंमत रक्तचंदनाच्या तुलनेत नगण्य असते. रक्तचंदन हे अत्यंत मौल्यवान वृक्ष असून त्याचा वापर सुगंधी तेल, औषधे आणि शिल्पकलेत केला जातो. या अहवालानंतर रेल्वेला आपली फसवणूक झाल्याचे जाणवले. त्यामुळे मध्य रेल्वेने ५० लाख रुपये वसूल करण्यासाठी न्यायालयात अर्ज दाखल केला.

 न्यायालयाचा आदेश – चार आठवड्यांत रक्कम जमा करा

न्यायालयाने शिंदे कुटुंबीयांना आदेश देताना स्पष्ट केले आहे की, बंगळुरू संस्थेच्या अहवालानुसार हे झाड रक्तचंदनाचे नसल्यामुळे तुम्हाला मिळालेली ५० लाख रुपयांची रक्कम चार आठवड्यांच्या आत न्यायालयात जमा करावी. तसे न केल्यास न्यायालय पुढील कायदेशीर कारवाई करू शकते.

न्यायालयाने याप्रकरणी राज्य सरकार आणि मध्य रेल्वेला १७ जुलैपर्यंत आपले उत्तर सादर करण्यास सांगितले आहे. न्यायालयाने सर्व पुराव्यांची आणि दोन्ही अहवालांची सखोल तपासणी करण्याचे आदेशही दिले आहेत.

 शिंदे कुटुंबीयांची भूमिका – DNA तपासणीची मागणी

दुसरीकडे, शिंदे कुटुंबीयांनी या निर्णयाला आव्हान देताना डीएनए (DNA) तपासणीची मागणी केली आहे. त्यांचा दावा आहे की, महाराष्ट्र वन विभागाने आधीच झाड रक्तचंदनाचे असल्याचा अहवाल दिला होता. त्यामुळे वनविभाग आणि बंगळुरू संस्थेच्या अहवालात तफावत असल्याने झाडाची पुन्हा सखोल चाचणी व्हावी, अशी भूमिका आहे.

शिंदे कुटुंबीयांचे वकील म्हणाले, “आमच्या मालकीचे झाड १०० वर्षांहून अधिक जुने आहे. स्थानिक वनविभागाने ते रक्तचंदनाचे असल्याचे सांगितले होते. बंगळुरू संस्थेचा अहवाल आम्हाला मान्य नाही. आम्ही डीएनए चाचणीची मागणी करत आहोत. जोपर्यंत सर्वसमावेशक तपासणी होत नाही, तोपर्यंत ही रक्कम परत करणे योग्य नाही.”

 तज्ज्ञ काय म्हणतात?

वनस्पतीशास्त्रज्ञांच्या मते, रक्तचंदन आणि बिजासाल या दोन भिन्न प्रजाती आहेत. रक्तचंदन (Pterocarpus santalinus) हे दक्षिण भारतात आढळणारे दुर्मिळ झाड आहे. त्याला अत्यंत मौल्यवान लाकूड असते. बिजासाल (Pterocarpus marsupium) हे देखील एक मौल्यवान झाड आहे, पण रक्तचंदनाइतके त्याचे मूल्य नसते.

तज्ज्ञांच्या मते, १०० वर्षीय रक्तचंदनाचे झाड असल्यास त्याची किंमत कोट्यवधी रुपयांपर्यंत जाऊ शकते. मात्र, बिजासालच्या झाडाची किंमत तुलनेने कमी असते. त्यामुळे या प्रकरणात झाडाच्या खऱ्या प्रजातीचा निर्धार अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

 रेल्वेची भूमिका काय?

रेल्वे खात्याने झाडाच्या चुकीच्या ओळखीमुळे ५० लाख रुपयांची नुकसानभरपाई दिल्याचे निदर्शनास आले आहे. रेल्वेच्या म्हणण्यानुसार, त्यांनी न्यायालयाच्या आदेशानुसार ही रक्कम जमा केली होती. आता झाड रक्तचंदनाचे नसल्याचे स्पष्ट झाल्याने ती रक्कम परत मिळाली पाहिजे, अशी भूमिका रेल्वेने घेतली आहे.

मध्य रेल्वेच्या वकिलांनी न्यायालयात सांगितले की, “शिंदे कुटुंबीयांनी खोट्या दाव्याच्या आधारे ही रक्कम घेतली. त्यामुळे आता न्यायालयाने ती रक्कम परत करण्याचे निर्देश द्यावेत.” रेल्वेने हा अर्ज आणि पुरावे न्यायालयासमोर सादर केले आहेत.

 पर्यावरणीय दृष्टिकोन

या प्रकरणात पर्यावरणीय दृष्टिकोनही महत्त्वाचा आहे. रक्तचंदन हे संकटग्रस्त (endangered) प्रजातींमध्ये गणले जाते. त्याची तस्करी रोखण्यासाठी कठोर कायदे आहेत. बिजासाल हे देखील संरक्षित वृक्ष मानले जाते, पण ते तुलनेने कमी मूल्याचे आहे. या प्रकरणामुळे जुन्या झाडांच्या संवर्धन आणि मूल्यमापनाच्या पद्धतींवर पुनर्विचार करण्याची आवश्यकता अधोरेखित झाली आहे.

 पुढे काय?

१७ जुलै रोजी हे प्रकरण पुन्हा न्यायालयात येणार आहे. न्यायालयाचा डीएनए तपासणीच्या मागणीवर काय निर्णय होतो, हे महत्त्वाचे ठरेल. जर न्यायालयाने डीएनए तपासणीला मान्यता दिली, तर झाडाची नेमकी प्रजाती स्पष्ट होईल. त्यानंतर रक्कम परत करायची की नाही, यावर अंतिम निर्णय होईल.

शिंदे कुटुंबीयांना सध्या चार आठवड्यांचा कालावधी देण्यात आला आहे. त्यामध्ये त्यांना ५० लाख रुपये न्यायालयात जमा करावे लागतील. ते या आदेशाला उच्च न्यायालयाच्या दुसऱ्या खंडपीठात आव्हान देऊ शकतात. यामुळे हे प्रकरण आणखी काही महिने अडकून पडण्याची शक्यता आहे.

 ‘चंदन’ वादाचा निकाल काय?

एक कोटी रुपयांच्या भरपाईपैकी ५० लाख रुपये आधीच उचलल्यानंतर आता ती रक्कम परत करण्याचा न्यायालयाचा आदेश शिंदे कुटुंबासमोर मोठे आव्हान आहे. बिजासाल की रक्तचंदन – या प्रश्नाचे उत्तर डीएनए तपासणीतून मिळू शकते. जर ते झाड खरोखरच रक्तचंदनाचे असेल, तर शिंदे कुटुंबाने न्याय मिळवावा, असा प्रश्न उपस्थित होतो. आणि जर ते बिजासालचे असेल, तर रेल्वेला आपले ५० लाख परत मिळण्याचा अधिकार आहे. पुढील सुनावणीत न्यायालय कोणता निर्णय घेते, याकडे यवतमाळसह संपूर्ण राज्याचे लक्ष लागले आहे.