‘एकदा मनातून माणूस उतरला की…’ सूरज चव्हाणबाबत बिग बॉस फेम धनंजय पोवार असं का म्हणाला? नेमकं घडलं काय?

   तापमान 46 अंशांच्या पार; ‘Urban Heat Island’ प्रभावामुळे वाढते काँक्रीटचे जंगल; झाडे तोडल्याने नैसर्गिक सावली नष्ट; आगामी काळात भीषण दुष्काळाची शक्यता; तज्ज्ञांनी सांगितले उपाय

क्रांती न्यूज (प्रतिनिधी) - सचिन मेनकुदळे

नागपूर, २१ मे २०२६ – देशासह संपूर्ण महाराष्ट्र सध्या उन्हाच्या तीव्र झळांनी अक्षरशः होरपळून निघत आहे. राज्यातील अनेक शहरांमध्ये तापमानाने 45 अंशांचा टप्पा ओलांडला असून, विदर्भातील परिस्थिती अधिकच चिंताजनक बनली आहे. याच पार्श्वभूमीवर हवामान विभागाकडून आजपासून पुढील तीन दिवस विदर्भातील अकोला, अमरावती आणि वर्धा या तीन जिल्ह्यांना उष्णतेचा ‘रेड अलर्ट’ (Red Alert) जारी करण्यात आला आहे. गेल्या काही दिवसांपासून या तिन्ही जिल्ह्यांमध्ये तापमान सातत्याने 46 अंश सेल्सिअसच्या वर नोंदवले जात आहे.

 तापमान वाढीचे समुद्राच्या तापमानाशी कनेक्शन

ज्येष्ठ पर्यावरण तज्ज्ञ आणि शास्त्रज्ञ डॉ. सुभाष टाले यांनी विदर्भातील या अभूतपूर्व तापमान वाढीचे थेट कनेक्शन समुद्राच्या वाढत्या तापमानाशी जोडले आहे. ते म्हणाले, “समुद्राचे तापमान सातत्याने वाढत असल्याने हवामानात मोठे बदल होत आहेत. यावर जर तातडीने आणि ठोस उपाययोजना शोधल्या नाहीत, तर आगामी काळात मोठ्या आणि भीषण दुष्काळाचा सामना करावा लागू शकतो.”

या विधानाने पर्यावरणवाद्यांमध्ये चिंता वाढवली आहे. समुद्राचे वाढते तापमान हे जागतिक तापमानवाढीचे सूचक आहे आणि त्याचा परिणाम विदर्भासारख्या भूभागावर थेट होत आहे.

 तापमान वाढण्याची सात मुख्य कारणे

तज्ज्ञांच्या मते, विदर्भात तापमान झपाट्याने वाढण्यामागे अनेक कारणे आहेत. ही कारणे नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित अशा दोन्ही प्रकारची आहेत.

 १. भौगोलिक स्थान (Geographical Location)

अकोला आणि आसपासचा परिसर देशाच्या अंतर्गत भागात आहे. येथे समुद्राचा थंडावा पोहोचत नाही. परिणामी, उन्हाळ्यात जमीन लवकर आणि वेगाने तापते. समुद्रापासूनचे अंतर हे तापमान वाढीचे प्रमुख कारण आहे.

 २. हवामान बदल (Climate Change)

जागतिक तापमानवाढीचा (Global Warming) थेट परिणाम स्थानिक पातळीवर दिसून येत असून, उन्हाळा अधिक लांब, कोरडा आणि घातक बनत चालला आहे. कार्बन उत्सर्जनामुळे वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण वाढले आहे.

 ३. झाडांची घटती संख्या (Deforestation)

वाढते शहरीकरण, रस्ते रुंदीकरण आणि अनिर्बंध बांधकामांमुळे मोठ्या प्रमाणावर वृक्षतोड झाली आहे. झाडे कमी झाल्याने नैसर्गिक सावली आणि थंडावा नष्ट झाला आहे. एका आकडेवारीनुसार, गेल्या दशकात विदर्भात ३०% वृक्ष आवरण कमी झाले आहे.

 ४. काँक्रीटचे वाढते जंगल (Urban Heat Island Effect)

सिमेंटचे रस्ते, उंच इमारती, टिनशेडची घरे आणि डांबरी रस्ते दिवसभर उष्णता शोषून घेतात आणि रात्रीही ती वातावरणात सोडतात. या प्रक्रियेला विज्ञान जगतात “Urban Heat Island” प्रभाव म्हटले जाते. यामुळे रात्रीचे तापमानही सरासरीपेक्षा जास्त राहते.

 ५. पावसाचे अनियमित प्रमाण (Irregular Rainfall)

पावसाचे प्रमाण घटल्याने किंवा पाऊस उशिरा आल्यामुळे जमिनीतील ओलावा संपला आहे. कोरडी जमीन सूर्याच्या किरणांमुळे अधिक तापते. जमिनीत पाणी नसल्याने बाष्पीभवनाची प्रक्रिया कमी झाली आहे.

 ६. वाहने आणि औद्योगिक प्रदूषण (Vehicular & Industrial Pollution)

कारखान्यांमधून आणि वाहनांमधून निघणारा धूर, कार्बन आणि उष्णता यामुळे स्थानिक वातावरण प्रचंड गरम होत आहे. विदर्भातील औद्योगिक विकासामुळे या प्रदूषणात वाढ झाली आहे. लाखो वाहनांमधून निघणारे प्रदूषण तापमान वाढीस कारणीभूत आहे.

 ७. शेती पद्धतीतील बदल (Changes in Agricultural Practices)

पूर्वी शेतात बारमाही हिरवाई दिसायची. मात्र, आता पाण्याचे दुर्भिक्ष आणि पडीत जमिनींमुळे हिरवळ कमी झाली असून जमिनी कोरड्या पडल्या आहेत. हरित आवरण कमी झाल्याने जमिनीचे तापमान वाढले आहे.

 भीषण संकटावर उपाय काय? (Remedies)

तज्ज्ञांच्या मते, हे संकट टाळण्यासाठी तातडीने खालील उपाययोजना करणे आवश्यक आहे:

 १. मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपण (Afforestation)

मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपण करून हिरवळ वाढवणे आवश्यक आहे. स्थानिक प्रजातींची झाडे लावली तर ते अधिक टिकाऊ ठरतात. प्रत्येक नागरिकाने किमान पाच झाडे लावण्याचा संकल्प करावा.

 २. पाणीसाठे व तलाव जपणे (Water Conservation)

तलाव, नद्या, विहिरी यांचे पुनरुज्जीवन करणे आवश्यक आहे. पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी शासनाने योजना आखाव्यात. जलसंधारणाच्या उपाययोजना राबवल्यास भूगर्भातील पाणी पातळी वाढेल.

 ३. छतांवर ग्रीन कव्हर/पांढरे रंग (Green Roofs & White Paint)

घरांच्या छतावर बागा उभारून किंवा छतावर पांढरा रंग लावून उष्णता कमी करता येते. हा ‘Urban Heat Island’ प्रभाव कमी करण्याचा एक प्रभावी उपाय आहे. पांढरा रंग सूर्यप्रकाश परतवतो.

 ४. कमी प्रदूषण करणारी वाहतूक (Low Emission Transport)

इलेक्ट्रिक वाहने, सार्वजनिक वाहतुकीचा अधिक वापर करून प्रदूषण कमी करता येते. सायकलिंगला प्रोत्साहन दिल्यास पर्यावरणास फायदा होतो.

 ५. शहर नियोजनात हरित पट्टे वाढवणे (Green Belts in Urban Planning)

नवीन शहर विकास आराखड्यात हरित पट्टे (Green Belts) अनिवार्य करावेत. बांधकाम परवानगी देताना झाडे लावणे बंधनकारक करावे.

 नागरिकांसाठी सूचना

हवामान विभागाने नागरिकांना सूचना दिल्या आहेत की, उष्णतेच्या रेड अलर्टच्या काळात दुपारी १२ ते सायंकाळी ४ या वेळेत घराबाहेर पडू नये. शक्य असेल तर बाहेर पडताना डोक्यावर कपडे बांधावेत, छत्री वापरावी. भरपूर पाणी प्यावे. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि गर्भवती महिलांनी विशेष काळजी घ्यावी.

विदर्भातील अकोला, अमरावती आणि वर्धा जिल्ह्यांना हवामान विभागाकडून पुढील तीन दिवस उष्णतेचा रेड अलर्ट जारी करण्यात आला आहे. तापमान ४६ अंशांच्या पार गेले आहे. ज्येष्ठ पर्यावरण तज्ज्ञ डॉ. सुभाष टाले यांनी तापमान वाढीचे थेट कनेक्शन समुद्राच्या वाढत्या तापमानाशी जोडले आहे. तापमान वाढण्यामागे भौगोलिक स्थान, हवामान बदल, झाडांची घटती संख्या, काँक्रीटचे वाढते जंगल, पावसाचे अनियमित प्रमाण, वाहने आणि औद्योगिक प्रदूषण तसेच शेती पद्धतीतील बदल या कारणांचा समावेश आहे. या संकटावर मात करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपण, पाणीसाठे जपणे, छतांवर ग्रीन कव्हर, कमी प्रदूषण करणारी वाहतूक आणि शहर नियोजनात हरित पट्टे वाढवणे या उपाययोजना सुचविण्यात आल्या आहेत. नागरिकांनी उष्णतेच्या या काळात सावधगिरी बाळगण्याची गरज आहे. आगामी काळात आणखी तापमान वाढण्याची शक्यता असून, प्रशासन आणि नागरिकांनी एकत्र येऊन या संकटाचा सामना करणे आवश्यक आहे. यातच सर्वांचे हित आहे. अशी आशा करूया. या विषयावर पुढील काळात अधिक संशोधन आणि जनजागृती होणे आवश्यक आहे. तरच या संकटावर मात करता येईल. हीच सर्वांची अपेक्षा आहे. अशी आशा करूया.