विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

 

वांशिक हिंसाचारात जळत असलेल्या राज्यात शांतता, कायदा व सुव्यवस्थेसाठी ‘मीरा पैबी’ महिलांची ऐतिहासिक भूमिका; दिवसा रस्ते अडवत तर रात्री मशाल हाती गस्त

इम्फाळ / मणिपूर :  देशात सत्ताधारी पक्ष महिला आरक्षण विधेयकाच्या नावावर मोर्चे काढत असल्याची चर्चा रंगली असताना मणिपूरमध्ये गेल्या तीन वर्षांपासून जळत असलेल्या राज्यातील महिलांचा आक्रोश वेगळ्या पातळीवर पोहोचला आहे. येथील हजारो महिला केवळ शांततेसाठीच नव्हे तर सामाजिक बांधणीसाठी दिवसा रास्ता रोको करत आहेत तर रात्रीच्या अंधारात मशाली हाती घेऊन कायदा व सुव्यवस्था राखण्याची जबाबदारी पार पाडत आहेत. वांशिक हिंसाचाराने राज्याची सामाजिक घडी विस्कळीत झाल्याने ही परिस्थिती निर्माण झाली असून महिलांचा हा संघर्ष केवळ वेधच नव्हे तर सत्ता व्यवस्थेच्या डोळ्यांसमोरचा एक मोठा सवाल आहे.

रास्ता रोको आणि मशाल गस्त – दोन्ही हाती

मणिपूरमध्ये सुरू असलेल्या वांशिक हिंसाचारात आता तीन वर्षे उलटून गेली आहेत. या काळात राज्यातील मैतेई आणि कुकी समुदायांमधील तणावाने भीषण रूप धारण केले आहे. या पार्श्वभूमीवर ‘मीरा पैबी’ या महिला गटाने आपली चळवळ तीव्र केली आहे. या गटातील हजारो महिला दिवसा रस्त्यावर उतरून रास्ता रोको आंदोलन करतात. यामुळे पोलीस किंवा इतर कोणत्याही अधिकाऱ्यांना त्या भागात प्रवेश करणे कठीण होते. रात्रीच्या वेळी याच महिला मशालींच्या रॅली काढतात आणि परिसरात गस्त घालतात. गुन्हेगारी घटना, हिंसाचार आणि अमली पदार्थांची तस्करी रोखण्यासाठी हा उपाय प्रभावी ठरत असल्याचे स्थानिकांचे म्हणणे आहे.

या महिला केवळ हिंसाचार थांबवण्यासाठीच नव्हे तर समाजातील प्रत्येक घटकाला एकत्र आणण्यासाठी कार्यरत आहेत. गेल्या काही महिन्यांत या चळवळीला मिळालेल्या प्रतिसादामुळे प्रशासनही दबावात आले आहे. अनेक ठिकाणी महिलांच्या या बैठकीतून स्थानिक समस्यांची सोडवणूक होताना दिसत आहे.

मुलांच्या मृत्यूने तापले वातावरण

या वर्षी ७ एप्रिल रोजी बिष्णुपूर जिल्ह्यातील मोइरांग त्रोंगलाओबी परिसरात दहशतवाद्यांनी रॉकेट हल्ला करत एका घरावर बॉम्ब फेकला. या भीषण हल्ल्यात पाच वर्षांचा मुलगा आणि पाच महिन्यांची बालिका ठार झाली. एकूण या हल्ल्यात तीन जणांचा मृत्यू झाला. मुले त्यांच्या आईसोबत बेडरूममध्ये झोपली होती, अशी स्थितीत हा हल्ला झाल्याने संपूर्ण राज्यात हळहळ व्यक्त केली गेली. या घटनेनंतर स्थानिक जमावाने घटनास्थळापासून केवळ १०० मीटर अंतरावर असलेल्या सीआरपीएफ छावणीवर हल्ला केला. प्रत्युत्तरादाखल केलेल्या गोळीबारात दोन जण ठार तर पाच जखमी झाले.

या हल्ल्यापासून सुरू झालेल्या आंदोलनांना पुन्हा उधाण आले आहे. पीडितांच्या कुटुंबीयांनी न्यायाची मागणी करताना राज्य सरकारविरोधात शिवरपत्री व्यक्त केली. तेव्हापासून १८ एप्रिलपासून संपूर्ण राज्यात बंदच पाळला जात असून जनजीवन पूर्णपणे ठप्प झाले आहे. महिला आंदोलकांनी या बंदला पाठिंबा देत शांततेच्या नावाखाली पुढाकार घेतला आहे.

आंदोलन आणि दैनंदिन जीवनातील ताळमेळ – एक आव्हान

आंदोलनात सहभागी असलेल्या एका महिलेने दैनिक भास्करशी बोलताना भावना व्यक्त केल्या की, ‘घर सांभाळणं, आंदोलनात सहभागी होणे आणि भाकरीची चिंता करणे या सर्वांमध्ये ताळमेळ घालणे अत्यंत आव्हानात्मक आहे. पण ही माझी नैतिक जबाबदारी आहे. उपासमार, पोटाची चिंता, मुलांची काळजी अशा आव्हानांना तोंड देत असतानाच मी आंदोलन करते आहे. गेल्या तीन वर्षांत हे सहन करत आहे पण माघार घेणार नाही.’

अनेक महिलांचे पती लहान मोठे व्यवसाय करतात. अनेक कुटुंबे आता शिबिरांत स्थलांतरित झाली आहेत. ज्या महिला रस्त्यावर येतात त्या केवळ भुकेल्या किंवा हताश नसून, त्यांच्या मागे कुटुंब आणि समाज उभा आहे. या आंदोलनामुळे केवळ राजकीय नेतृत्वालाच नव्हे तर प्रशासनालाही नवी दिशा शोधणे आवश्यक झाले आहे.

ख्वैरमबंद इमा मार्केटच्या महिलांची अडचण

राज्यातील बंदमुळे प्रचंड आर्थिक दबाव निर्माण झाला आहे. ख्वैरमबंद इमा मार्केटमध्ये महिला विक्रेत्यांची दुकाने बंद पडली आहेत. अनिता लॉरेनबाम या व्यावसायिक महिलेने सांगितले की, ‘दुकान बंद असल्याने फार आर्थिक अडचण येत आहे. पण याचा अर्थ असा नाही की मी आंदोलनाच्या विरोधात आहे. ही परिस्थिती सुधारल्यानंतर मी आणि माझ्यासारख्या इतर महिलाही चळवळीत सहभागी होऊ.’ हे चित्र केवळ एकाच बाजाराचे नसून राज्यातील अनेक व्यवसायिकांवर याचा परिणाम झाला आहे.

मीरा पैबी’ – ४६ वर्षांची चळवळ

मणिपूरमधील महिलांचा हा आक्रोश नवा नाही. ‘मीरा पैबी’ ही चळवळ गेली ४६ वर्षे कार्यरत आहे. १९८० च्या दशकात मद्यप्राशन आणि अमली पदार्थांच्या व्यसनाला आळा घालण्यासाठी या चळवळीची स्थापना करण्यात आली होती. तेव्हाही मशाली घेऊन गस्त घालण्याचा हाच प्रकार होता. ही चळवळ फक्त आंदोलनापुरती मर्यादित नसून ती सामुदायिक भावना वृद्धिंगत करण्याचे काम करते. लोकांनी एकत्र येऊन स्थानिक पातळीवरील समस्या सोडवण्यासाठी ‘मीरा पैबी’ हा एक गट म्हणून काम करतो.

या चळवळीने मानवाधिकार उल्लंघनावर आणि AFSPA (सशस्त्र दल विशेष अधिकार कायदा) अंतर्गत होणाऱ्या कारवाईविरोधातही सातत्याने भूमिका घेतली आहे. या चळवळीचा सर्वात प्रमुख चेहरा म्हणजे इरोम शर्मिला, ज्यांच्या उपोषण मोहिमेने मणिपूरच्या मुद्द्यांकडे जगाचे लक्ष वेधले. आजही शर्मिलांचा वारसा पुढे नेत या महिला मशाली हाती समाजात बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न करीत आहेत.

प्रशासनाची भूमिका आणि इंटरनेट बंदी

सध्याची कायदा व सुव्यवस्थेची परिस्थिती लक्षात घेता मणिपूर सरकारने इम्फाळ पश्चिम, इम्फाळ पूर्व, थौबल, काकचिंग आणि बिष्णुपूर जिल्ह्यांमध्ये तीन दिवसांसाठी इंटरनेट आणि मोबाईल डेटा सेवा निलंबित केली आहे. अफवा, द्वेषपूर्ण संदेश आणि हिंसाचाराला उत्तेजन देणाऱ्या सामुग्रीवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक असल्याचे प्रशासनाचे म्हणणे आहे. मात्र, स्थानिक लोक या निर्णयामुळे अधिकच हताश झाले आहेत कारण त्यांच्या आंदोलनाचा संदेश बाहेर जाणे आणि आर्थिक व्यवहाराकरिता इंटरनेट आज गरजेचे आहे.

पुढील आंदोलनाची तयारी

‘कोऑर्डिनेटिंग कमिटी ऑन मणिपूर इंटिग्रिटी’ या नागरी समाज संघटनेने २५ एप्रिल रोजी मोठ्या आंदोलनाची घोषणा केली आहे. यात मणिपूर पुन्हा एकदा बंद राहणार असून महिलांची मोठी उपस्थिती राहण्याची शक्यता आहे.

राजकीय बदल, पण समस्या कायम

दरम्यान, ९ फेब्रुवारी २०२५ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री एन. बिरेन सिंह यांनी राजीनामा दिला. दोन वर्षांहून अधिक काळ सुरू असलेला हिंसाचार आणि पुनर्संचयित करण्यात अपयश आल्याच्या पार्श्वभूमीवर त्यांच्यावर बरीच टीका झाली होती. राजीनाम्यानंतर १३ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मणिपूरमध्ये राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यात आली. त्यानंतर वाय. खेमचंद सिंह यांनी मुख्यमंत्री पदाची शपथ घेतली. पण, सत्ताधाऱ्यातील हे बदल असले तरी सामान्य महिलांच्या मनातील आक्रोश कमी झालेला नाही. आजही हिंसाचार सुरू आहे, स्थलांतरितांचे शिबिरे भरली आहेत आणि आर्थिक दबा वाढला आहे.

तीन वर्षापासून जळत असलेल्या मणिपूरच्या आगीतून महिलांनी आत्मसंरक्षणाचा आणि समाज रक्षणाचा मार्ग निवडला आहे. सत्ताधाऱ्यांची सत्तास्थानी असलेली महिला आक्रोशविरोधी चळवळ कितीही रंगली असली तरी जमिनीवरच्या मणिपूरच्या महिलांची भूमिका केवळ प्रेरणादायकच नव्हे तर आत्मभानाचे प्रतीक आहे. शांतता न मिळेपर्यंत, हिंसाचार थांबत नाही तो पर्यंत या महिला मशाली आणि रास्ते रोकोचा पर्याय सोडणार नाहीत. कदाचित, नवी दिल्ली किंवा राज्याच्या सत्ताधाऱ्यांना मणिपूरमध्ये नेमके काय चालले आहे याची गंभीर दखल घ्यावीच लागेल.