विधान परिषदेसाठी सोलापूरच्या नेत्यांच्या जोर बैठका; राजेंद्र राऊत, राजन पाटील, राम सातपुते यांची चढाओढ, मुख्यमंत्री आणि पालकमंत्र्यांच्या संमतीनेच एकालाच संधी?

शिकार आणि दारूच्या व्यवसायाने ओळख असलेल्या शेषनगरचे शेतीमुळे कायापालट; सुभाष भोसले यांच्या एका प्रयोगाने गावाचे गुन्हेगारीतून शेतीकडे वळण, आता ३५ शेतकरी प्रगतीपथावर

नागपूर: वाल्याचा वाल्मिकी झाल्याची उदाहरणे आपण अनेकदा ऐकली आहेत. मात्र, नागपूर जिल्ह्यातील शेषनगरची कहाणी वेगळी आहे. या गावात एक व्यक्ती नव्हे, तर संपूर्ण गावाने आपल्या नकारात्मक भूतकाळाला उजाळा देत सकारात्मक भविष्याकडे वाटचाल केली आहे. कधीकाळी अवैध दारू, बेकायदेशीर शिकार आणि वाटमाऱ्यांसाठी कुप्रसिद्ध असलेले शेषनगर (Shesh Nagar) आज शेतीतील नवनवीन प्रयोगांची प्रयोगशाळा बनले आहे. ही केवळ एका गावाची नव्हे, तर संपूर्ण पारधी समाजाची प्रेरणादायी यशोगाथा आहे.

शेषनगरची सुरुवात – एक नवी आशा

नागपूरपासून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर वसलेले शेषनगर हे प्रामुख्याने पारधी समाजाची वस्ती आहे. भटक्या जीवनाचा स्वीकार करणाऱ्या या समाजाला स्थैर्य मिळावे यासाठी तत्कालीन आमदार शेषराव वानखेडे यांनी या वस्तीची उभारणी केली. मात्र, सुरुवातीला रोजगाराचे साधन नसल्यामुळे पारधी समाज त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांनाच चिकटून राहिला. परिणामी, शेषनगरची ओळख बेकायदेशीर दारूचे हक्काचे ठिकाण आणि वन्यप्राण्यांची शिकार होणारे गाव अशीच बनून गेली होती.

संध्याकाळच्या वेळी दारूच्या नशेत होणारे भांडणे, रस्त्यावरच्या वाटमाऱ्या यामुळे परिसरातील लोक शेषनगरकडे पाहण्यास ही घाबरत असत. पण याच गावाने आपली ही ओळख पुसून टाकत आदर्श गावाची वाट चोखाळली आहे.

सुभाष भोसले – बदलाचा नायक

शेषनगरचा हा कायापालट केवळ एका व्यक्तीच्या प्रयत्नाने शक्य झाला – सुभाष भोसले यांच्यामुळे. फक्त पहिलीपर्यंत शिक्षण घेतलेले (परीक्षा न दिलेले) सुभाष भोसले यांनी आपल्या समाजाच्या परंपरागत मार्गाला विरोध करत शिकार आणि अवैध दारूचा व्यवसाय सोडण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी पडीक जमिनीवर शेती सुरू केली. सुरुवातीला त्यांना अपयश आले, पण त्यांनी हार मानली नाही. इतर शेतकऱ्यांचे प्रयोग पाहून, यूट्यूबवरील सेंद्रिय शेतीचे व्हिडीओ पाहून त्यांनी आपले ज्ञान वाढवले.

हळूहळू त्यांचे प्रयोग यशस्वी होऊ लागले. कापूस, सोयाबीन, तूर या पारंपरिक पिकांसोबतच त्यांनी पेरू, मोसंबी या फळबागाही लावल्या. भाजीपाल्याचे प्रयोग करत त्यांनी आपले उत्पन्न अनेक पटींनी वाढवले. त्यांचे हेच यश शेषनगरमधील इतर पारधी बांधवांसाठी प्रेरणा बनले.

एकाने पाहिलेला मार्ग, अनेकांनी स्वीकारला

सुभाष भोसले यांच्यानंतर सुधाकर भोसले आणि गावातील इतर अनेक पारधी नागरिकांनी पडीक जमिनीवर शेती करण्यास सुरुवात केली. आज शेषनगरमध्ये ३५ शेतकरी प्रगतीपथावर आहेत. हे शेतकरी कोरडवाहू शेतीवर कापूस, सोयाबीन, तूर, गहू या पारंपरिक पिकांचे उत्पादन घेत आहेत. वार्षिक सुमारे १२०० क्विंटल कापूस, ३५० क्विंटल तूर, ५०० क्विंटल सोयाबीन असे उत्पादन ते घेतात.

ज्यांच्याकडे पाण्याची सोय उपलब्ध झाली, असे सुमारे १५ शेतकरी संत्रा-मोसंबीच्या बागा तसेच बारमाही भाजीपाल्याचे उत्पादन घेत आहेत. शिवाय, काही शेतकऱ्यांनी चिया सीड्स आणि चंदनाची शेतीही सुरू केली आहे. या सर्व शेतकऱ्यांमुळे आता शेषनगरची ओळख शेतीतील प्रयोगांचे गाव अशी झाली आहे.

गुन्हेगारीतून शेतीकडे – बदलाची दिशा

या बदलामुळे शेषनगरचे एकंदर रूपच पालटले आहे. जिथे एकेकाळी पोलिसांचा प्रवेश दुर्मिळ होता, तिथे आता शेतीचे मॉडेल पाहण्यासाठी शास्त्रज्ञ, कृषी तज्ज्ञ येऊ लागले आहेत. गुन्हेगारीतून बाहेर पडून शेतीत स्थैर्य मिळवलेल्या या बांधवांनी आपल्या मुलांनाही शिक्षणाकडे वळवले आहे.

तरुण पिढीची शैक्षणिक प्रगती

शेतीने केवळ आर्थिक स्थैर्य दिले नाही, तर शिक्षणाची दारेही खुली केली. शेषनगरचा तरुण सुशांत राजपूत याने अत्यंत कठीण मानल्या जाणाऱ्या आयआयटीच्या प्रवेश परीक्षेत यश मिळवत आयआयटी खरगपूरमध्ये अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले आहे. याशिवाय गावातील अनेक तरुण-तरुणींनी शैक्षणिक प्रगती करत स्थानिक कंपन्या आणि जवळच्या रुग्णालयांमध्ये नोकऱ्या मिळवल्या आहेत.

गावातील महिला वर्गही आता शेतमजुरी, फळबागा आणि भाजीपाला उत्पादनात सक्रिय सहभाग घेत आहे. त्यामुळे कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती सुधारण्यास मोठी मदत होत आहे.

समाजाचा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज

शेतीत मेहनत करून स्वतःची आर्थिक उन्नती करणारे हे शेतकरी मात्र समाजाच्या नकारात्मक वागणुकीबद्दल खंत व्यक्त करतात. ते सांगतात की, “आम्ही सर्व अवैध कामे सोडून शेतीत मेहनतीने राबतो आहोत. किमान आता तरी समाजाने पारधी समाजाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलावा.” त्यांची ही अपेक्षा नक्कीच न्याय्य आहे.

एकीकडे शेतीतून काही साध्य होत नाही म्हणून लाखो तरुण शेती सोडत आहेत, अशा पार्श्वभूमीवर शेषनगरची ही कहाणी अधिक महत्त्वाची ठरते. येथील शेतकऱ्यांनी दाखवून दिले आहे की, योग्य मेहनत, जिद्द आणि नवनवीन प्रयोग करण्याची वृत्ती असेल, तर कोणतीही अडचण मोठी नसते.

शेषनगरची ही यशोगाथा ही केवळ एका गावाची कहाणी नसून, संपूर्ण देशासाठी एक प्रेरणा आहे. गुन्हेगारीच्या अंधारातून बाहेर पडून प्रगतीच्या प्रकाशात जाण्याचा हा आदर्श आहे. सुभाष भोसले या एका व्यक्तीने घेतलेल्या निर्णयाने संपूर्ण गावाचे भवितव्यच बदलून टाकले. आज शेषनगर शेतीतील नवनवीन प्रयोगांमुळे संपूर्ण विदर्भात उदाहरण बनले आहे.

पारधी समाजाने दाखवून दिले आहे की, संधी आणि योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास कोणताही समाज बदलू शकतो. आता या समाजाकडे सहानुभूतीने पाहण्याची, त्यांना प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. त्यांचा हा प्रवास येणाऱ्या पिढ्यांसाठी नेहमीच प्रेरणास्रोत राहील. शेषनगरची ही भूमिका राज्यातील इतर गावांसाठीही एक दिशादर्शक ठरेल, अशी अपेक्षा आहे.