शिखर शिंगणापूरच्या यात्रेला ‘जलसा’चे गालबोट: श्री शंभू महादेवाच्या दरबारी भक्तीऐवजी डान्सचा धिंगाणा!

 १ एप्रिल २०२६ पासून सुरू होणारी डिजिटल जनगणना; पहिल्या टप्प्यात घरगुती माहिती, दुसऱ्या टप्प्यात लोकसंख्या, जात, शिक्षण, व्यवसाय; लीव्ह इन रिलेशनशिपला विवाहित मानण्याचा मोठा निर्णय

नवी दिल्ली/मुंबई, १ एप्रिल २०२६: देशातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा आजपासून औपचारिक प्रारंभ होत आहे. जनगणना २०२७ च्या पहिल्या टप्प्याला आज १ एप्रिलपासून सुरुवात झाली आहे. २०११ नंतर तब्बल १५ वर्षांनी होणारी ही जनगणना पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने पार पडणार असून, ती दोन टप्प्यांत राबवली जाणार आहे.

केंद्र सरकारने यासाठी ३३ प्रश्न निश्चित केले आहेत. पहिल्या टप्प्यात घर, गृहनिर्माण आणि मूलभूत सुविधांची माहिती गोळा केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात लोकसंख्येची सविस्तर माहिती – वय, लिंग, शिक्षण, व्यवसाय, स्थलांतर आणि जातीनिहाय आकडेवारी नोंदवली जाईल. 

जनगणना कशी आणि कधी होणार?

जनगणनेची प्रक्रिया दोन मुख्य टप्प्यांत विभागली गेली आहे:

 पहिला टप्पा (एप्रिल ते सप्टेंबर २०२६):

घरगुती आणि गृहनिर्माण माहिती संकलन  

 १ एप्रिल २०२६ पासून स्वयं-नोंदणी (Self Enumeration) सुरू  

 १६ एप्रिल २०२६ पासून गणक घराघरात जाऊन माहिती गोळा करतील  

दुसरा टप्पा (२०२७):

लोकसंख्येची सविस्तर माहिती  

जात, शिक्षण, व्यवसाय, स्थलांतर इत्यादी मुद्दे  

देशातील ३६ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश, ६.३ लाखांहून अधिक गावे आणि शहरी भाग यांचा यात समावेश असेल. संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल असेल, ज्यामुळे डेटा अधिक अचूक आणि सुरक्षित राहील.

 लीव्ह इन रिलेशनशिपला मान्यता

यंदाच्या जनगणनेत एक महत्त्वाचा बदल करण्यात आला आहे. लीव्ह इन रिलेशनशिप मध्ये राहणाऱ्या जोडप्यांना विवाहित मानले जाणार आहे. यामुळे सामाजिक बदलांना जनगणनेत स्थान मिळणार आहे.

जनगणनेत विचारले जाणारे ३३ प्रश्न

कुटुंबप्रमुखाला (Head of Household) खालील ३३ प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागणार आहेत:

1. घराचा क्रमांक काय आहे?  

2. कुटुंबप्रमुखाचा मोबाईल क्रमांक  

3. कुटुंबप्रमुखाचे लिंग  

4. जात – सर्वसाधारण, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती किंवा इतर मागासवर्गीय (OBC)  

5. कुटुंबात एकूण किती सदस्य आहेत?  

6. कुटुंबप्रमुखाचे पूर्ण नाव  

7. विवाहित जोडप्यांची संख्या  

8. घराची मालकी कोणत्या स्थितीत आहे? (स्वतःची, भाड्याने इ.)  

9. घरात एकूण किती खोल्या आहेत?  

10. शौचालय आहे का?  

11. शौचालयाचा प्रकार (स्वतंत्र, सामायिक इ.)  

12. सांडपाणी निचरा व्यवस्था आहे का?  

13. पिण्याच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत कोणता?  

14. विजेचा मुख्य स्रोत  

15. बाथरूम आहे का?  

16. घरात गॅस कनेक्शन आहे का?  

17. टीव्ही आहे का?  

18. इंटरनेट सुविधा आहे का?  

19. रेडिओ किंवा ट्रान्झिस्टर आहे का?  

20. स्वयंपाकासाठी मुख्य इंधन कोणते?  

21. लॅपटॉप किंवा कॉम्प्युटर आहे का?  

22. टेलिफोन, मोबाईल किंवा स्मार्टफोन  

23. सायकल, स्कूटर किंवा मोटरसायकल  

24. कार, जीप किंवा व्हॅन  

25. मुख्य अन्न कोणते?  

26. इमारत क्रमांक किंवा जनगणना क्रमांक  

27. घराचा वापर (राहण्यासाठी, व्यावसायिक इ.)  

28. घराची एकूण स्थिती  

29. फरशीसाठी मुख्य साहित्य (सिमेंट, ग्रॅनाइट, मार्बल इ.)  

30. भिंतींसाठी वापरलेले मुख्य साहित्य  

31. छतासाठी वापरलेले मुख्य साहित्य  

32. कुटुंबातील सदस्यांची शिक्षण पात्रता  

33. मुख्य व्यवसाय / उपजीविका  

ही सर्व माहिती गणक डिजिटल डिव्हाइसद्वारे सुरक्षितपणे नोंदवतील. कुटुंबप्रमुख स्वयं-नोंदणीही ऑनलाइन करू शकतील.

 जनगणनेचे महत्त्व आणि उपयोग

जनगणना ही केवळ लोकसंख्येची गणना नाही, तर देशाच्या विकास नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. या डेटाचा वापर खालील क्षेत्रांत होणार आहे:

लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या फेररचनेसाठी  

अनुसूचित जाती-जमाती आणि OBC साठी आरक्षण निश्चितीसाठी  

शिक्षण, आरोग्य, गृहनिर्माण, पाणी पुरवठा योजनांसाठी  

आर्थिक धोरणे आणि बजेट नियोजनासाठी  

 संशोधक आणि सामाजिक संस्थांसाठी  

सरकारला अचूक आकडेवारी उपलब्ध झाल्याने विकास योजनांचा अंमलबजावणी अधिक प्रभावी होईल.

१५ वर्षांनंतर होणारी जनगणना

२०११ च्या जनगणनेनंतर १५ वर्षांनी ही जनगणना होत आहे. यामागे कोविड महामारी, प्रशासकीय तयारी आणि डिजिटल संक्रमण अशी कारणे आहेत. यंदा पहिल्यांदाच पूर्ण डिजिटल पद्धतीचा वापर होणार असल्याने प्रक्रिया वेगवान आणि पारदर्शक होण्याची अपेक्षा आहे.

 नागरिकांसाठी सूचना

 १ एप्रिलपासून स्वयं-नोंदणी सुरू  

गणक घराकडे आल्यास सहकार्य करावे  

 दिलेली माहिती गोपनीय ठेवली जाईल  

चुकीची माहिती देणे कायद्याने दंडनीय आहे  

जनगणना ही प्रत्येक भारतीय नागरिकाची जबाबदारी आहे. अचूक माहिती दिल्याने देशाच्या भविष्यातील विकास योजनांना दिशा मिळेल.

आजपासून सुरू होणारी जनगणना २०२७ ही देशाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची घटना आहे. १५ वर्षांच्या प्रतीक्षेनंतर डिजिटल स्वरूपात होणारी ही प्रक्रिया दोन टप्प्यांत पूर्ण होईल. ३३ प्रश्नांमधून घरगुती स्थिती, मूलभूत सुविधा, लोकसंख्या, जात, शिक्षण आणि व्यवसाय यासंबंधी सविस्तर माहिती गोळा केली जाईल.

लीव्ह इन रिलेशनशिपला विवाहित मानण्याचा निर्णय हे सामाजिक बदलांचे प्रतिबिंब आहे. जनगणनेच्या यशस्वी अंमलबजावणीसाठी सर्व नागरिकांनी सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे आवाहन सरकारने केले आहे.

ही जनगणना केवळ आकडेवारी गोळा करण्याची प्रक्रिया नाही, तर भारताच्या भविष्यातील विकासाचा पाया रचण्याची मोठी संधी आहे