लग्नासाठी २ विमानं बुक, १७ कोटी भरून पॅलेस बुक; बड्या बिझनेसमनच्या मुलाला लोहगडावरून दरीत ढकललं, होणारी बायकोच निघाली मास्टरमाईंड!

SIR चा समावेश; मनुस्मृतीतील श्लोकाचाही समावेश; निवडणूक आयोगाची प्रशंसा; राजकीय वर्तुळात तीव्र चर्चा

क्रांती न्यूज (प्रतिनिधी) - सचिन मेनकुदळे

नवी दिल्ली : राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषदेने (NCERT) इयत्ता नववीच्या सामाजिक शास्त्र विषयाच्या पाठ्यपुस्तकात मोठे बदल केले आहेत. या बदलांमध्ये संविधानाची प्रस्तावना आणि 'समाजवादी' तसेच 'धर्मनिरपेक्ष' या शब्दांना वगळण्यात आले आहे . त्याऐवजी १९७५-७७ च्या आणीबाणीला समर्पित एक नवा विभाग जोडण्यात आला आहे . तसेच, मतदार यादी सुधारणा कार्यक्रम (SIR) आणि मनुस्मृतीतील एक श्लोक यांचाही पाठ्यपुस्तकात समावेश करण्यात आला आहे .

 प्रस्तावना आणि 'धर्मनिरपेक्ष' शब्द वगळले

इयत्ता नववीच्या 'अंडरस्टँडिंग सोसायटी: इंडिया अँड बियॉंड - पार्ट १' या नवीन पाठ्यपुस्तकात संविधानाची प्रस्तावना किंवा तिच्या संज्ञा (सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, प्रजासत्ताक) स्पष्ट केलेल्या नाहीत . याआधीच्या पाठ्यपुस्तकात 'कॉन्स्टिट्युशनल डिझाइन' या धड्यात प्रस्तावनेला मध्यवर्ती स्थान होते . १९७६ च्या ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे 'धर्मनिरपेक्ष' आणि 'समाजवादी' हे शब्द प्रस्तावनेत जोडले गेले होते .

 'आणीबाणी' विभागाचा समावेश

नवीन पाठ्यपुस्तकात लोकशाहीसमोरील आव्हाने' या विभागात १९७५-७७ च्या आणीबाणीचा समावेश करण्यात आला आहे . पुस्तकानुसार, १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीस इंदिरा गांधी सरकारविरुद्ध बेरोजगारी, महागाई आणि गैरव्यवस्थापनाच्या आरोपांमुळे असंतोष वाढत होता . जून १९७५ मध्ये अंतर्गत अशांततेच्या कारणास्तव राष्ट्रीय आणीबाणी लागू करण्यात आली. या काळात बहुतांश मूलभूत हक्क निलंबित करण्यात आले, वृत्तपत्रांवर निर्बंध लादण्यात आले आणि अनेक राजकीय नेते व कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली . १९७७ मध्ये आणीबाणी उठल्यानंतर झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत सत्ताधारी सरकारच्या पराभवाला 'भारतीय लोकशाहीच्या सामर्थ्याचे उदाहरण' म्हटले आहे . या विभागात लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांच्या भूमिकेचाही उल्लेख आहे .

 मतदार यादी सुधारणा कार्यक्रमाचा (SIR) समावेश

पाठ्यपुस्तकात विशेष गहन पुनरावलोकन (SIR) या मतदार यादी सुधारणा कार्यक्रमाचा समावेश करण्यात आला आहे . पुस्तकानुसार, SIR ही एक यंत्रणा आहे जी मतदार यादी अद्ययावत करते, पडताळणी करते आणि चुका दुरुस्त करते. यामुळे कोणताही पात्र नागरिक वगळला जाणार नाही आणि कोणतीही अपात्र व्यक्ती समाविष्ट होणार नाही, याची खात्री केली जाते . SIR प्रक्रियेत १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या तरुण मतदारांची नोंदणी आणि मृत्यू, निवासस्थान बदल, दुप्पट नोंदणी या कारणांमुळे नावे वगळली जातात . लक्षणीय म्हणजे, या SIR कार्यक्रमामुळे सुमारे ६ कोटी नावे मतदार यादीतून वगळली गेली आहेत, ज्यावरून विरोधी पक्षांनी निवडणूक आयोगावर तीव्र टीका केली आहे, परंतु पाठ्यपुस्तकात या वादाचा उल्लेख नाही .

 निवडणूक आयोग आणि न्यायपालिकेची प्रशंसा

पाठ्यपुस्तकात निवडणूक आयोगाची (ECI) प्रशंसा करण्यात आली आहे. भारतातील निवडणूक प्रक्रियेला 'अतुलनीय' म्हटले आहे . आयोग ९६.८ कोटी मतदारांच्या प्रचंड प्रक्रियेचे व्यवस्थापन स्वायत्तपणे करतो आणि दुष्प्रचार, खोट्या बातम्या आणि धमकी यांसारख्या आव्हानांना तोंड देत निष्पक्ष निवडणुका सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न करतो, असे पुस्तकात म्हटले आहे . न्यायपालिकेचे वर्णन 'निःपक्षपाती आणि स्वतंत्र संस्था' म्हणून करण्यात आले आहे जी नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण करते आणि घटनेचे उल्लंघन करणारे कायदे रद्द करू शकते .

 मनुस्मृतीतील श्लोकाचा समावेश

NCERT ने 'इ.स. १००० पर्यंतचे राज्य आणि समाज' या प्रकरणात मनुस्मृतीतील एक श्लोक (३.५६) समाविष्ट केला आहे . हा श्लोक आहे: "Where women, verily, are honoured, there gods rejoice; where, however, they are not honoured, there all sacred rites prove fruitless" (जिथे स्त्रियांचा सन्मान केला जातो, तिथे देव प्रसन्न होतात; जिथे त्यांचा सन्मान केला जात नाही, तिथे सर्व धार्मिक विधी निष्फळ ठरतात) . पुस्तकात स्पष्ट केले आहे की वैदिक काळात स्त्रियांना समाजात उच्च आणि सन्माननीय स्थान होते, परंतु कालांतराने सामाजिक व राजकीय परिस्थिती बदलल्याने त्यांचा दर्जा 'चढ-उतार, अगदी घसरला' .

 राजकीय प्रतिक्रिया

या पाठ्यपुस्तकातील बदलांवर राजकीय वर्तुळात तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी आणीबाणीच्या काळातील 'गडद कृत्ये' समजून घेण्यासाठी या बदलांचे स्वागत केले . काँग्रेसने मात्र, 'विभाजनकारी राजकारणा'मुळे इतिहासाचा विकृतीकरण केल्याचा आरोप केला आहे . काँग्रेस खासदार के.सी. वेणुगोपाल यांनी NCERT 'भाजपचा विभाग' बनला असल्याची टीका केली .

इयत्ता नववीच्या पाठ्यपुस्तकातील हे बदल अत्यंत वादग्रस्त ठरले आहेत. एकीकडे प्रस्तावना आणि 'धर्मनिरपेक्ष' सारखे महत्त्वाचे घटक वगळले गेले आहेत, तर दुसरीकडे आणीबाणी, SIR आणि मनुस्मृती यांचा समावेश करण्यात आला आहे. या बदलांच्या राजकीय, सामाजिक आणि शैक्षणिक परिणामांवर पुढील काळात व्यापक चर्चा होण्याची शक्यता आहे.