सोहम शिर्के यांची 'आप'च्या सातारा जिल्हा प्रवक्तेपदी नियुक्ती

  डिजिटल युगात मुलांचा मोबाईल-टॅब-टीव्हीवरील अवलंब वाढला; तज्ज्ञांचा इशारा — शारीरिक हालचाल कमी, खाण्याचे विकार, एकाग्रता अभाव, चिडचिड आणि आत्मविश्वास घट; पालकांनी स्क्रीन टाईम १-२ तासांपुरता मर्यादित ठेवावा

पुणे: आजच्या डिजिटल युगात मुलांमध्ये मोबाईल, टॅब, टीव्ही, लॅपटॉप आणि इतर स्क्रीन उपकरणांचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. यामुळे ५ ते १६ वयोगटातील मुलांमध्ये लठ्ठपणा, झोपेच्या समस्या, खाण्याचे विकार, डोळ्यांवर ताण, एकाग्रतेचा अभाव, चिडचिड, अस्वस्थता आणि भावनिक समस्या वाढत असल्याचा गंभीर इशारा बालरोग तज्ज्ञांनी दिला आहे.

बालरोग एंडोक्राइनोलॉजिस्ट डॉ. कोचुरानी अब्राहम (अंकुरा महिला व बाल रुग्णालय, पुणे) यांनी सांगितले की, “ऑनलाइन क्लासेस, मोबाईल गेम्स, सोशल मीडिया, यूट्यूब आणि सहज उपलब्ध डिजिटल उपकरणांमुळे मुलं दिवसातून ३ ते ४ तास किंवा त्याहून अधिक वेळ स्क्रीनसमोर घालवत आहेत. पालकांची व्यस्त दिनचर्या आणि मुलांना शांत ठेवण्यासाठी मोबाईल देण्याची सवय यामुळे स्क्रीनवर अवलंबित्व वाढत चालले आहे.”

लठ्ठपणा आणि खाण्याचे विकार

डॉ. अब्राहम यांनी सांगितले की, जास्त वेळ स्क्रीनसमोर बसल्यामुळे मुलांमध्ये शारीरिक हालचाल मोठ्या प्रमाणात कमी होते. एकाच जागी बसून सतत काहीतरी खाण्याची सवय लागते. यामुळे वजन झपाट्याने वाढते आणि लठ्ठपणासारख्या समस्या उद्भवतात.

“स्क्रीन पाहताना जेवण केल्यास आपण काय खातोय, किती खातोय याकडे मुलांचे लक्ष जात नाही. परिणामी अतिरिक्त खाणे, पचनाच्या समस्या आणि खाण्याचे विकार वाढतात,” असे डॉक्टर म्हणाले.

 झोप आणि मेंदूच्या विकासावर परिणाम

स्क्रीन टाईम वाढल्याने मुलांची झोपेची पद्धत बिघडते. रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल किंवा टीव्ही पाहिल्याने नीट झोप येत नाही. याचा परिणाम मेंदूच्या विकासावर, लक्ष केंद्रित करण्याच्या क्षमतेवर आणि भावनिक नियंत्रणावर होतो.

डॉ. अब्राहम पुढे म्हणाले, “अशा मुलांमध्ये ब्रेन फॉग, विसरभोळेपणा, एकाग्रतेचा अभाव, गोंधळ, चिडचिड, अस्वस्थता, चिंता आणि एकटेपणा यासारख्या समस्या वाढत आहेत. सोशल मीडियाचा अति वापर केल्याने मुले स्वतःची तुलना इतरांशी करू लागतात, ज्यामुळे आत्मविश्वास कमी होतो आणि मानसिक ताण वाढतो.”

 डोळ्यांवर ताण आणि वर्तणुकीतील बदल

सतत स्क्रीन पाहिल्याने डोळ्यांना मोठा ताण पडतो. डोळे लाल होणे, डोळ्यांतून पाणी येणे, डोळ्यांची जळजळ आणि दूरदृष्टी कमी होणे यासारख्या समस्या वाढत आहेत. याशिवाय मुलांमध्ये वर्तणुकीतील बदलही दिसून येत आहेत — राग, चिडचिड, कुटुंबीयांशी बोलणे कमी होणे आणि खेळण्यात रस कमी होणे.

पालकांसाठी तज्ज्ञांचा सल्ला

डॉ. कोचुरानी अब्राहम यांनी पालकांना काही महत्त्वाचे सल्ले दिले आहेत:

 मुलांसाठी ठराविक दिनक्रम (रूटीन) पाळावा.

 रोजचा स्क्रीन टाईम १ ते २ तासांपुरता मर्यादित ठेवावा.

 वाचन, खेळणे, चित्रकला, नृत्य, संगीत किंवा नवीन भाषा शिकणे यांसारख्या स्क्रीन-फ्री उपक्रमांना प्रोत्साहन द्यावे.

 कुटुंबाने एकत्र स्क्रीन-फ्री वेळ घालवावा — एकत्र जेवण, बैठे खेळ, बागेत फिरणे किंवा कहाण्या सांगणे.

 शैक्षणिक चित्रपट किंवा मर्यादित वेळेसाठी शैक्षणिक अॅप्स वापरावेत.

 पालकांनी स्वतः स्क्रीन वापरावर नियंत्रण ठेवावे आणि मुलांसमोर आदर्श ठेवावा.

“पालक स्वतः मोबाईलवर जास्त वेळ घालवत असतील तर मुलांना समजावणे कठीण जाते. म्हणून प्रथम पालकांनी स्वतःचे स्क्रीन टाईम कमी करणे गरजेचे आहे,” असे डॉक्टरांनी स्पष्ट केले.

 काय करावे आणि काय टाळावे?

तज्ज्ञांच्या मते, खालील गोष्टी पाळल्यास मुलांच्या आरोग्याचे रक्षण होऊ शकते:

करावे:

 दररोज किमान १ तास शारीरिक व्यायाम किंवा खेळ

 रात्री ८ नंतर स्क्रीन बंद ठेवणे

 जेवणाच्या वेळी स्क्रीन बंद ठेवणे

 कुटुंबासोबत गुणवत्तापूर्ण वेळ घालवणे

टाळावे:

 २ वर्षांखालील मुलांना स्क्रीन देणे

 जेवण किंवा झोपेच्या वेळी मोबाईल देणे

 मुलांना शांत ठेवण्यासाठी सतत स्क्रीन देणे

पालकांची भूमिका महत्त्वाची

डॉ. अब्राहम यांनी सांगितले की, “पालक ही मुलांची पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची शिक्षक आहेत. ते स्वतः आदर्श वागल्यास मुलं त्यांचे अनुसरण करतील. स्क्रीन टाईम नियंत्रित करणे हे केवळ आरोग्याचे नव्हे तर मुलांच्या एकंदर विकासासाठी आवश्यक आहे.”

सध्या अनेक पालकांना मुलांच्या स्क्रीन टाईमबाबत चिंता व्यक्त करताना दिसत आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, वेळीच लक्ष दिल्यास या समस्या मोठ्या प्रमाणात टाळता येतील.

पालकांनी मुलांच्या स्क्रीन वापरावर नियमित नजर ठेवावी, त्यांच्याशी खुल्या मनाने संवाद साधावा आणि आवश्यक असल्यास बालमानसशास्त्रज्ञ किंवा बालरोग तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.